Phetogo ye Kgolo: goba Lebaka leo mmele o sepelago o eme

The Upright Revolution 4


Sepedi

Mathabo Masilela

Kgale kgale batho ba be ba sepela ka maoto le matsogo, go swana le diphoofolo tše dingwe tša maoto a mane. Batho ba be ba sepela ka go phakiša go feta mebutla, dinkwe, le ditšhukudu. Maoto le matsogo a bona a be a batemelane kudu go feta ditho tše dingwe tša mmele: di ena le dijoine tša go sepelelana: magetla le matheka; dijabana le dikhuru; dikgokgoilane, maoto le matsogo ka moka di na le menwana ye mehlano, manala mo menwaneng ka moka. Diatla le dinao le tšona di be di le ka mokgwa woo. Matšatšing auweng monwana wa leoto o be o tshwana le wa letsogo.

Maoto le matsogo a be ba bitšana batswala.A be ba thušana go kuka mmele go go iša go gongwe le go gongwe o nyakago; a o iša mmarakeng; mabenkeleng; fase le godimo; ditlhareng le dithabeng,go gongwe le go gongwe mo go hlokegago gore go tsamaiwe. Le ka meetseng, a be a somišana gore mmele o phaphamale godimo ga meetse goba o ruthe ka gare ga ona. A be ba hlomphana ebile a thušana mo botswalleng bja ona ka tsela ya temokrasi. A be ba kgona le go adimana le ditho tše dingwe, go swana le molomo gore o fane ka lentšu, tsebe gore e kwe, nko gore e dupelele, mahlo gore a bontšhe tsela.

Mešito le merethetho yeo maoto le matsogo a bego a e dira ka tumelelano e ile ya dira gore ditho tše dingwe tša mmele di be le lehufa. Ditho tše dingwe tša thoma go lebelela batswala ba bona, maoto le matsogo e le ba ba kgethegilego le goba ba bohlale ka leihlo le lehubidu. Lehufa la ba fahla mme ba palelwa ke go bona gore maoto le matsogo ke bona ba ba sepedišago mafelong a mantšhi. Ba thoma go loga maano a go senyeletša maoto le matsogo. Leleme le ile la humana maano go bjoko la be la a thoma ka potlako. Leleme le ile la thoma go nagana, la ipotšisa dipotšišo tša go se fele mabapi le maatla ao maoto le matsogo a nago le ona. Ke mang a nang le maatla a go fetiša a mangwe mo gare ga maoto le matsogo, leleme la tšwela pele ka go ipotšisa le sa fetše. Batswala ba babedi bao ba senke ba tshwenywa ke gore ditho tše dingwe tša mmele di dira eng goba di ka kgona go dira eng, bjale ba adima lentšu go tšwa go molomo ba thoma go pepenka gore nna ke a go phala mola o mongwe a re nna ke botsana go feta wena. Se se thomileng e le metlae sa fetoga ka pejana goba phadišano gare ga maoto le matsogo, matsogo a re ona a na le menwana ye mesese ye metelele ye mebotse a kaela menwana ya maoto ka gore ke e mekoto e mekopana. Menwana ya maoto ya e phetisetša ka gore yona ga e bolawe ke tlala go swana le batswala ba yona ba metsetserepana. Se se tweletše pele matšatši a mantšhinyana, sa phuhlamiša go berekišana gola ga bona. Mafelelong ba fetša ka gore ke mang a nang le maatla a mantšhi , ba tshwanelwa ke gore ba boele go ditho tše dingwe gore di ba thušhe go rarolla taba ye.

Leleme ke lona le tlileng le kakanyo ya gore go be le phadišano. Mogopolo o mobotse, ka moka ditho tša dumellana le leleme. “Efeela, phadišano ya eng”, ba ipotšisa. Ba bangwe ba akanya gore go lwewe papadi ya go lwa ka maoto le matsogo, wrestling. Ba bangwe bare go lwewe ka marumo, mola ba bangwe ba akantše gore go ralokwe papadi ya chess efeela kakanyo ye nngwe le yenngwe ya beelwa ka thoko ka gore e tlo ba boima goba e ka se ahlolege ka go lekana ka ge ditho di sa swane. Leleme la leka gape, ka morago ga gore le tšee kakanyo go bjoko, ye kakanyo e be e le boleta. Setho se sengwe le se sengwe se tla tla le thaloko ya sona ya go phadišana. Maoto le matsogo ba dumela.

Phadišano e be e le lebaleng mo gare ga sethokgwa kgauswi le noka. Ditho ka moka di be di ikemišeditše. Mahlo a lebeletše kgole le kgauswi go sekolla sethokgwa mola ditsebe tšona di ile tša itsikitla gore di kwe gabotse modungwana o mongwe le o mongwe mo magareng ga bona;dinko tša itukula gore di kgone go dupelela monkgwana o mongwe le o mongwe wo eleng gore ga se o bone ke mahlo goba ditsebe ga se di okwe, mola leleme le be le emetše go goelela ge go ka ba le kotsi.

Moya wa kitimela dikhutlong tše nne tša sethokgwa o ba botša ditaba ka potlako, wa fetša wa ya ka meetseng le moyeng. Diphoofolo tša maoto a mane e bile tšona tša mathomo tša go fihla diphadišanong, tše dikgolo tša gona di tshwere makala a matala a mahlare go bontšha gore di tlile ka khutšo. E be e le ditlou, mapogo, ditau, ditšhukudu, diphiri, dinkwe , dithutlwa le dikamela di tlile ka mebalabala, dikgomo tša manaka a matelele, dinare tša manaka a mannyane , mebutla le magotlo. Diphoofolo tša ka meetseng, ke ra tšona dikubu, dikwena le dihlapi tša emiša dihlogo ka meetseng tša tlogela mmele ka gare ga noka. Tša maoto a mabedi tšona, dinonyane, diphikoko le dikgaka tša bethantšha maphego ka lethabo, tša letša melodi godimo ga dihlare. Ditsentsere tša lla di sa fetše, diokgo, diboko le megokolodi tša gogoba ka dimpa mo fase le mo dihlareng. Leobu lona la tsena le iketlile ka setu, mola mogaditswane ona wa tsena o kitima, o namela o fologa mo le mola o sa iketle. Dikgabo, ditšhwene, le dikorila ya ba tšona di fofa lekala ka lekala. Dithlare ka sekgweng tša tšea ke moyana go la ka nngele le go la ka go ja, go fihlela di ema thwi ka go latelana. Molomo wa bula phadisano ka koša:

    Re dira se gore re thabe
    Re dira se gore re thabe
    Re dira se gore re thabe
    Ka gore ka moka ga rena
    Re tšwa felo go tee

Matsogo le maoto ba ikana gore ba tla amogela ditlamorago gabotse ,ntle le ngongorego,goba diboikhoto goba go straeka ,goba go šoma gannyane.

Matsogo a tlile ka phadišano ya mathomo: ba foša kotana mo fase. Leoto la nngele goba la go ja, goba ka bobedi,ba tshwanetše gore ba tope kotana mo fase ba e fošetše pele. Maoto a mabedi a dumeletšwe go šomišana, ba ka nna ba ahla ahla maano a go foša kotana ge phadišano e ntše e kgatlampana,goba ba roma menwana,ka o tee ka o tee goba ka moka ka nako e tee, ka mokgwa o mongwe le o mongwe,tabakgolo ke go kgona go dira se ba tshwanetše go se dira. Maoto a e tšeere kotana, ba e phethola; ba e kgarametša; ba leka mahlajana ka moka empa ba palelwa ke go e topa botse gore ba e foše :ge e le go e kgarametša gona ,ba jo kgona go e ragela pejana ga bona. Menwana ya matsogo ge ba bona gore maoto a a palelwa ya kgopela lentšu go tšwa go molomo ba ipolaya ka ditshego . Bahlohli, matsogo, ba tsatsanka o ka re ba ko diphadišanong tša bommasebotsana , ba bontšha bosesane bja bona, ka mekgwana mekgwana ba tšea kotana yela ba e fosetša kgole kgole ka sethokgweng, ba kgahlisa babogedi ba bona. Matsogo a tšwela pele go bontšha bokgoni bjo bongwe: ba ntšha maswikana a mannyane ka mo mohlabeng wo o bego o le ka gare ga seketlelwana sa raese, ba lokela tlhale mo naleteng , ba loga maano a gore dikgonye tša boima a di rwalwe ka tsela ya bobeebe, ba betla marumo ba a fosetša kgole kgole , dilo tše eleng gore menwana ya maoto e ka se tsoge e lorile go di dira.

Maoto a batho a jo itulela kgojana a duma bokgoni le botaki bja batswala ba bona ba basesane. Babogedi ba phaphatha matsogo a bona ka legoa le legolo, mme seo sa kwatiša maoto go feta tekano. Eupša ba be ba setšhwe ba ineela: le ge ba be ba bonala ba swabile,menwana ya bona e be e thala thala didikodiko mo mabung ,ba leka go humana tsela ya go fenya hlodišano ye.

Mafelelong ya ba nako ya gore maoto le menwana ya ona e be yona e fanago ka tlhohlo. Ya bona,ba re e bobeebe. Matsogo a tshwanetše gore a kuke mmele ka moka go tloga mathomong a sedikodiko go fihla mafelelong a sona. Menwana ya maoto ya jo bona e le phadišano ya go se re selo ya botlaela. “Re tla ba bontsha” matsogo le menwana ya bona ba ipotša. Mmele o ile wa phethogela godimo wa ithekga ka diatla tše di be di itshwareletše fase, mahlo a le kgauswi le mabu a sa kgone go bona botse ,lerole la tsena ka dinkong la di ethimudiša,maoto le menwana ya ona ya kadiela moyeng, ”maoto moyeng”, ba goelela ka dikoša.

    Maoto moyeng
    Ga gona mathata
    Maoto godimo
    Latelang maoto
    A re fofeng moyeng ka moka

Efeela ditho ka moka di be di tsitsinketše matsogo le diatla. Ditho tšeo di bego di bontšha bokgoni bjo bogolo metsotsong ye mehlano ya go feta, di be di palelwa le ke go sweta. Megatonyana e mmalwa, diatla tša lla gore di kwa bohloko,matsogo a thoma go tatamela , mmele wa wela fase. Matsogo le menwana ya ona a ile ba ikhutšanyana pele ba leka gape. Nakong ye ba ile ba phatlalatša menwana gore ba kgone go ikakatlela gabotse mo fase feela ya ba menwana ya megogorupa feela e kgonang go taologa. Ba leka go phethola mmele ba dira dikhatwheels feela ba se dumelelwe ka ge ba tla be ba somiša le maoto. Bjale e be e le nako ya menwana ya maoto ya go tshega, ba adima mantšu a makoto, a makgwakgwa go tšwa go molomo gore ba se ke ba tshega go tshwana le menwana ya matsogo ka bosesenyane. Matsogo le diatla ge ba ekwa setshego sa menwana ya maoto, ba leka gape go kuka mmele. Ga se nke ba gate le ye tee kgato. Ba ile ba lapa mme ba lahlela toulo. Maoto a ile a ikgantšha ka go tsatsanka mo lebaleng, a kitima a eya godimo le fase,a fofela godimo, a fofa ka botelele ntle le go wiša mmele le ga tee. Babogedi ka moka ba gatanka fase ka lethabo le kamogelo. Matsogo a emiša diatla a leka go lwantšha phadišano ye ya ditho a lebala gore ke ona a thomileng taba ye go tloga le mathomong.

Efeela ka moka ga bona , le bona babogedi, ba lemoga se sengwe sa go makatša ka matsogo; megogorupa ye e bego e taologilego ge matsogo a be a leka go kuka mmele, e ile ya kgaogana le menwana ye mengwe. Maoto le ditho the dingwe di be di sa tšwela pele ka setshego ge di bona selo se sengwe gape sa go makatša ; ntle le gore go kgaogana ga megogorupa go dira gore matsogo a se ke a soma gabotse , megogorupa yona e ile ya kgona go kgomarela, ya ba le maatla a go itshwarelela gabotse . Ke eng se? Ka gare ga bogole gwa ba le maatla a popego?

Poledišano gare ga ditho gore di dumellane ka mofenyi e bile ya matšatsi a mahlano, nomoro ya menwana ya leoto goba letsogo le letee. Tša tšea taba ye ba e lebelela ka mahlokoreng ka moka mme ba palelwa ke go humana mothopasefoka, setho se sengwe le se sengwe se šomile gabotse go hlodišano yeo se e filwego gomme ga gona yo a kgonnego ka ntle ga o mongwe. Gwa tla taba ya sefilosofi: “e le gore mmele ke eng”, ba ipotšiša, ba lemoga gore mmele ke bona ge ba kopane;ba a tsenelana. Setho se sengwe le se sengwe se tshwanetše go soma botse gore tše dingwe di šome gabotse .

Efeela gore ba thibele diphadišano tša go tshwana le tše gore di se ke tša ba gona ka moso, ditho ka moka tša dumellana gore, mmele o tla sepela o eme thwi,maoto a le mo fase, matsogo a le godimo mo moyeng. Mmele o ile wa thabela tumellano ya bona empa o tla dumella bana gore ba tsamaye ka matsogo le maoto gore ba se ke ba lebala tlholego ya bona. Ka morago ga moo ba abelana mediro: maoto a tla iša mmele gohle mo o nyakago go ya gona efeela ge ba fihlile, matsogo a tla dira modiro o o nyakegago,a tshwara tše di nyakago go tshwara, a rwala tše di tshwanetšego go rwala. Ge maoto a dira modiro o mogolo wa go rwala mmele, matsogo a tla taologa a tšea dilo tše di lego kgole goba godimo, a somiša bokgoni go šoma ,a netefatša gore dijo di ya ka molomong. Molomo ona, aowa meno a ona a tla sohla dijo tšeo matsogo a dilokelago ka go ona mme a di romela ka dimpeng. Dimpa tšona di tla gamola bobotse ba go tšwa dijong wa bo tšhollela ka mo mokerong wa dijo mo e leng gore di tla phatlalatšwa ditšhikeng tša mmele. Ka morago ga moo, dimpa di tlo tšea tšeo mmele o sa di šomišego wa di iša ka ntlwaneng goba ka fase ga mabu moo e tla bago manyora a go godiša dihlare tša go refa dienywa tše dibose. Matsogo ke ona a tlogo kga dienywa tše ge di butšwitše, a dilokela ka molomong gore di jewe. Agaa ke sona sedikodiko sa bophelo.

Dipapadi le tša boithabišo le tšona ba di kgaogantšha ka tshwanelo: go opela, go tshega le go bolela tša fiwa molomo;go kitima le go raloka papadi ya maoto tša fiwa maoto; mola dipapadi tša base-bolo le basket-bolo di leseditšwe matsogo, feela maoto a tla thuša ka go kitima. Mo go kitimeng ga diatletiki, maoto a be a tshwere lebala ka bo ona. Mošomo ka moka ge o abelane wa dira gore mmele wa motho e be motshene wo o sa palelwego ke selo, ba fenya diphoofolo ka moka go fihla go poo ya go di feta ka moka.

Eupša ditho tša mmele tša lemoga gore tumellano ye ba fihlilego go yona e ka nna ya tlisa mathata le dintwa ko pele. Go ba ga hlogo ko godimo go ka nna gwa e dira gore e nagane gore e phala maoto ao a gatankago lefase goba ya nagana gore yona ke poo, mme ditho the dingwe di šomela yona. Ba gatelela gore ge go etla tabeng ya maatla le maemo,ditho ka moka di a lekana. Go netefatša se, ditho tša dira bonnete ba gore bohloko le bobose bjo setho se se tee se bokwago,ditho ka moka tša mmele di a bokwa le tšona. Tša lemoša molomo gore ge o bolela o hlokomele gore o se ke wa re “se ke saka se goba setho sa ka sela”, o netefatše gore o bolela ka mmele ka moka e sego ka setho se se ikemetšego se le tee.

Ditho tša opela tša re:
    Mo mmeleng wa rena
    ga ona molata
    Mo mmeleng wa rena
    ga ona molata
    re a hlankelana
    Rena ka borena
    re a hlankelana
    Rena ka borena
    re a hlankelana
    leleme ke lentsu la rena
    ntshware lenna ke go tshware
    re aga mmele wo o phelago
    ntshware lenna ke go tshware
    re aga mmele wo o phelago
    bobotse le kgokagano
    mmogo re a šoma
    Gore re be le mmele wo o phelago
        mmogo re šomela
        mmele wo o phelago
    kopano ya rena ke maatla.

Ye e bile košakgolo ye e bitšwago Mmeleohle. Mmele o sa e opela le lehono le, ke yona e kgaogantshago batho le diphoofolo,gobane tšona di ganne phetogokgolo. Le ge di bone se se diregilego, diphoofolo tša maoto a mane di ganne go tsenela taba ye ya phetogo. Di be di tena ke taba ya go opela. Go ya ka bona molomo ke wa go ja e seng wa go opela. Diphoofolo tšona tša ithomela mokgatlo wa paballo ya tša tlhago, mme tša gana go fetola mekgwa ya bona ya go phela.

Ge batho ba bona ka mo ditho di šumišanago ka gona ,le bona ba kgona go phedišana botse; empa ge ba bona mmele le hlogo e le manaba ntweng,o mongwe a le godimo ga o mongwe, ba tlo tshwana le batswala ba bona diphoofolo tše di ganneng phetogo ye kgolo.


Mathabo Masilela is a South African Author. A Sepedi speaker and proofreader, she is a daughter, wife and mother.

आफ्नै क्रान्तीः मानिसको हिंडाइको संघर्ष

The Upright Revolution 4


Nepali

Jui Shrestha

धेरै धेरै अघि मानिसहरु हात-खुट्टा दुवै टेकी हिंड्थे; अरु चारखुट्टे जनावरहरु झैं। मानिसहरु खरायो, चितुवा, र गैँडाभन्दा चाँडो कुद्थे। हात र खुट्टाको अरु अङ्ग भन्दा निकै नै नजीकको सम्बन्ध थियो। तीनको बनोट पनि मिल्दो-जुल्दो थियोः पैंताला र हात दुवैका पाँच औंला थिए, र हरेक औंलामा नङ्। हात र खुट्टाका औंलाहरु एकै किसीमले बनेका थिए, बुढी औंला देखि कान्छी औंलासम्म। त्यति खेर हातको बुढी औला पैंतालाको बुढी औंला झैं अरु औंलाहरुको नजिकै थियो। खुट्टा र हातले एक-अर्कालाई जुम्ल्याहा दाजुभाइ नै मान्थे।

उनीहरुले शरीरलाई जता जानु परे पनि बोक्न मद्दत गर्थे; बजार, पसल, डाँडा-काँडामा तल-माथी गर्दै, जता सुकै पनि हिंड्नु पर्दा लगिदिन्थे। पानीमा पनि एक-आपसमा तालमेल मिलाई जीउलाई पौडी खेल्न र डुबुल्की मार्न मद्दत गर्थे। तिनीहरुले सल्लाह र सद्‌भावमा आफ्नो सम्बन्ध चलाएका थिए। उनीहरुले अरु अङ्गका शीपहरुको पनि मद्दत लिन्थे – जस्तै मुखबाट आवाज, कानबाट सुनाई, नाकबाट सुँघाई, र आँखाबाट हेराई।

तिनीहरुको तालमेल देखेर अरू अङ्गहरुमा जलन आयो। ईर्ष्याले छटपट भए। हात र खुट्टासँग आफ्नो शीप बाँड्दा हिच्किचाउन थाले। दाहले तिनीहरुले हात-खुट्टाले तिनीहरुलाई ठाउँ-ठाउँमा लगि दिन्छन् भनी भुले। तसर्थ हात-खुट्टा दुई जोडिको विरूद्ध षड्यन्त्र रचे।

जिब्रोले एउटा योजना दिमागबाट सापटि लिई त्यसको लगत्तै कार्यान्वयन गर्‍यो। जिब्रोले ठुलो-ठुलो स्वरमा आफ्नो मनको कुरा बोल्न थाल्यो, हात र खुट्टामा को बढि शक्तिशाली होला त? दुईको तुलना गर्न थाल्यो। तब हात र खुट्टा, जो पहिले जुम्ल्याहा दाजुभाइ झैं मिलेर बसेको, कसको के छ वा छैन हेर्दै नहेरेको, केही त्यस्तो विचारै नगरेको अवस्थाबाट, मुखबाट आवाज सापटि लिएर आफू नै शरीरको लागि बढी महत्त्वपूर्ण भएको जनाउन थाले। हुँदा-हुँदा, को बढी सुन्दर भन्ने सम्म बहस भयो। हातले आफ्ना लामा-लामा, पातला, सुडोल औंलाहरुको बखान गरी खुट्टाहरुको छोटा-छोटा बुच्चे औंलाहरुको खिसी गर्‍यो। खुट्टा पनि आफू किन पछि पर्ने त भनेर, हातका पातला औंलाहरुलाई गिज्याउँदै खान नपाएका नातेदार भने। यसरी कयौँ दिनसम्म तिनीहरुको बहस चलि रह्यो, कतिपय समय त, सँगै काम गर्न नै नमिल्ने गरी।

तब जिब्रोले एउटा प्रतिस्पर्धा गर्नु पर्ने सुझाव दियो। एकदमै राम्रो कुरो भनी सबै अङ्गले आफ्नो समर्थन व्यक्त गरे। तर कस्तो खालको प्रतिस्पर्धा गर्ने त? कसैले हात र खुट्टा बीच कुस्ती खेलाउने प्रस्ताव राखे। अरुले तलवार चलाउने, दगुर्ने, जगलिङ्, वा बाघचाल र चेसजस्ता खेलहरुको सुझाव दिए। तर एक-एक गरी सबै सुझावहरु फ्याँकिए, कि त सञ्चालन गर्न गार्‍हो भएर, कि त चुनौती एक वा अर्को अङ्ग प्रति अन्याय हुने भनेर। फेरी पनि जिब्रोले नै दिमागबाट सोच पैंचो मागी यस समस्याको समाधान निकाल्यो। खुट्टा र हात आफैले पालै-पिलो एक अर्कालाई चुनौती दिने। हात-खुट्टा द्वय मञ्जुर भए।

सो प्रतिस्पर्धा नदी छेउको जङ्गलको मैदानमा भयो। सबै अङ्गहरु सक्दो सावधान भई बसे, केही अपत्यासिक दुर्घटना नहोस् भनी, किन कि शरीर भित्र नै द्वन्द चलिहरेको थियो। आँखाहरुले टाढा-टाढा सम्म केही खतरा छ कि भनी हेरे, कानहरू ठाडो भई जस्तो सुकै दुरीको आवाज पनि सुन्न तत्पर भए, नाक पनि आफू सतर्क हुन सफा भई बस्यो, ता कि आँखा र कानले नभेटेका केही खतरा भए सुँघ्न सकोस् भनी। र जिब्रो पनि केही खतरा भए चिच्याउन तयार भयो—खतरा!

बतासले सो प्रतिस्पर्धाको खबर जङ्गल, पानी, र वायु मण्डलको चारै कुनामा फैलायो। चारपाइले जनावरहरु सबभन्दा पहिले आइपुगे, कतिपय ठूला जनावरहरु त आफू लडाईंका लागि आएको होइन भनी जनाउन हरियो हाङ्गो बोकेर आएका थिए। चितुवा, बाघ, सिंह, गैंडा, स्याल, हात्ती, जिराफ, उँट, चौरी गाई, र साँढेको रङ्गीचङ्गी हुल थियो; हरिन, मृग, खरायो, मुसा, र लङ्गुर नि आए। पानीमा बस्ने माछा, हिप्पो, र घरियालले आधा शरीर जमीनमा र आधी शरीर पानीमा राखी प्रतिस्पर्धा हेरे। दुई खुट्टे अस्ट्रिच, कुखुरा, र मुजुरले उत्साहित हुँदै आफ्नो पखेटा हम्काए। रूखमा चराहरुको चिरबिर र घाँसमा जुनकिरीको गाना सुनियो। माकुरा, गड्यौंला, झुसिलकिराहरु जमीन वा रूखमा घिस्रिदैं आए र छेपारो भने कहिले यता कहिले उता दौडि रह्‍यो, एक ठाउँमा रोक्दै नरोकी। बाँदर, चिम्पान्जी र गोरिल्ला एक हाँगोबाट अर्कोमा हाम फाल्दै बसे। रुख र झाडीहरु पनि बिस्तारै कहिले यता र कहिले उता, कहिले अघि र कहिले पछि झुक्ने।

मुखले एक गीतबाट द्वन्द शुरु गर्‍योः

    खुशीको लागि गर्छौं
    यो सब खुशीको लागि गर्छौं
    यो सब खुशी हुनका लागि
    किन कि हामी सबै
    एउटै प्रकृतीका हौं

हात र खुट्टाले जे परिणाम आयो सो स्वीकार गर्ने भए; खेल बहिस्कार, धम्की, झै-झगडा, अनसन, वा नचाहिंदो ढिलाई हुन नदिने वाचा गरे।

हातले पहिलो चुनौती दियो-काठको एक टुक्रा भुईंमा फ्याँकेर। खुट्टाको काम चाहिं देब्रे अथवा दाहिने, वा दुवै खुट्टाहरुले त्यस काठको टुक्रा टिपी फ्याक्नु पर्ने। आफ्नो कार्य सफल गर्नलाई दुई खुट्टाहरुले कुनै पनि समय एक-अर्कासँग सल्लाह गर्न पाउँथ्यो र औंलाहरुको प्रयोग गर्न पाउँथ्यो। खुट्टाहरुले काठ पल्ट्याउन खोजे, ठेल्न खोजे; हरेक प्रकारको प्रयास गरे, तर राम्ररी पकड्न पनि सकेनन्। र काठ कतै लग्ने त कुरै छाडौं, एक इन्च पनि हल्लाउन सकेनन्। चुनौती दिने हातहरु ब्युटी कन्टेस्टका सहभागीहरु झैं परेड गर्न थाले। आफ्नो सलक्क परेको जीउ देखाउँदै, धेरै पाराले काठ समाउन थाले। काठ समाएर जङ्गल भित्र निकै टाढासम्म फ्याँके। सबै दर्शक र प्रतिस्पर्धीहरु तीनछक परि तीनलाई हेरे। अरु शीपहरु पनि देखाए—चामलको भाँडोबाट स-साना ढुङ्गाहरु निकाले, सियोमा धागो हाले, र साना-तिना पुली बनाएर काठका ठूला टुक्राहरु सारे, र भालाहरु बनाएर टाढा-टाढा फ्याँके—यी सब कुराहरु गर्न त खुट्टाले सपनामा पनि सोच्न सक्दैन थियो। अब खुट्टाहरु चाहिं खाली आफ्नो भाइको सलक्क परेको जिउ, चपलता र लचकिलोपना हेर्दै मात्र बस्न सके। सबै दर्शकका हातहरुले वाह-वाह गर्दै ताली बजाए, जसले खुट्टाहरु सबै खिन्न भए। तर तिनीहरु पनि त्यती सजिलै कहाँ हार मान्थे र? खुट्टा अलि निराश भएर बसेता पनि, बुढी औंलाले जमीनमा यता-उती कोर्दै बसेता पनि, आफूले जित्ने खालको के चुनौती दिन मिल्ला भने ध्याउन्नामा थिए।

बल्ल-बल्ल खुट्टा र पैंतालाहरुको चुनौती दिने बेला आयो। उनीहरुले आफूले पेश गरेको चुनौती निकै सरल छ भने। हातले खाली पुरै शरीरलाई त्यहाँका जनावरहरु भेला भएर बनेको गोलोको एक भागबाट अर्को भागमा लानु पर्ने। यस्तो जाबो काम-घमण्डी हातले सोच्यो। तर यो त हेर्नै पर्ने नजारा बन्यो। जीउको सबै कुरा तल-माथी परेको थियो। हात भूईंमा थियो; आँखाहरु भूईंको धेरै नजिक, यति नजिक कि केही देख्नै गार्‍हो। नाकभित्र त धुलो नै पस्यो, हाच्युँ आउने गरी। खुत्ता र पैताला हावामा उडिरहेको अवस्था। दर्शकहरु चिच्याए र रम्दै गाउन थालेः

    न्याया न्याया जू
    हाकुना माटाटा
    फुआटा न्यायो
    हाकुना माटाटा
    टुरुकेनी आङ्गानि

तर सबैले हात र पाखुराहरुलाई हेरिरहेका थिए। केही बेर अगाडि अनेकौं शीपहरु देखाइरहेका अङ्गहरु अहिले एक कदम पनि अगाडि बढ्न सकिरहेका थिएनन्। केही पाइला अगाडि जाँदा नै हातहरु दुखाईले चिच्याउन थाले, पाखुराहरु लड्बडाए, ढल्ला-ढल्ला जस्तै भए, र आखिरमा शरिरलाई नै ढलाए। केही बेर थकाइ मारी फेरी प्रयास गरे। यस पालि हातले औंलाहरु अलि फाटेर जमीन समात्न खोजे। तर खाली बुढी औंलाहरु मात्र तेर्स्याउन सके। समरसल्ट मार्न खोजे तर यसो गर्नाकालागि खुट्टाहरु पनि चाहिने हुनाले सो कार्य अयोग्य ठहराइयो। तब पैंतालाहरुको खिल्ली उडाउने पाली आयो। मुखबाट ठुला-ठुला स्वर सापटि लिएर, औंलाहरुको तीखो आवाजको हसाईको खिल्ली उडाउँदै, फरक किसीमको हाँसो सुनाए। यस्तो दुर्व्यवहार देख्दा, पाखुराहरुलाई असह्य भयो र अन्तिम पटक गार्‍हो मानी-मानी शरीरलाई बोक्ने आँट गरे। अफसोस, एक कदम पनि अघी बढ्न सकेनन्। ज्यादै थकित हुँदै औंलाहरुले हार माने। खुट्टाहरु आफ्नो निहीत बल देखाउन पाएकोमा दङ्ग परे। निकै समय लगाएर कहिले हिंडे, कहिले दौडे, कहिले धेरै माथी छलाङ मारे, कहिले टाढासम्म छलाङ मारे, एक चोटि पनि शरीरलाई भूईंमा नखसालिकन! दर्शकमा भएका सबै खुट्टाहरुले आफ्नो चित्त बुझेको र खुट्टाहरू बीचको सोहार्दता देखाउन जमीनमा खुट्टा बजारे। हातहरुलाई यसरी गिज्याएको पटक्कै चित्त बुझेन। आफ्नो असहमती देखाउन हातहरु माथी उठाए; आफैले यो खेल शुरु गरेको सजिलै सँग भुले।

तर दर्शकहरु सहित सबैले हातमा अनौठो कुरा देखे – हातले जीउलाई उचाल्न खोज्दा तेर्सिएका बुढी औंलाहरु अझै पनि अरू औंलाहरुबाट छुट्टिएका थिए। ती प्रतिस्पर्धीहरु हाँसी राख्दा अर्को कुरा देखे। यसरी छुट्टिएका बुढी औंलाहरुले हातलाई कम प्रभावकारी बनाउनका साटो उल्टो तिनीहरुको पकड्ने क्षमता बढाएको थियो। के भएछ त? यस्तो कुरुपता त शक्तिमा बदलिएछ।

अब जीत कसको त? यो बहस सबै अङ्गहरु बीच पाँच दिनसम्म चल्यो, जो हात र पैंतालामा भएका औंलाहरुको संख्या पनि हो। तर जति सोच्दा पनि ठ्याम्मै कसको जीत भयो भन्न सकिएन। दुवै अङ्ग आफू जे कुरामा दक्ष थिए सोही काम राम्ररी गर्न सक्थे र एक बिना अर्कोले केही गर्न सक्दैन थिए। एउटा दार्शनिक छलफल नै चल्योः आखिरमा शरीर के नै रहेछ र? सबैले सोधे, र आफू सबै साथमा भई काम गरे नै शरीर रहने निष्कर्षमा पुगे। यदि सबै अङ्गहरुले एक अर्कासँग काम गरे पो अङ्गहरु राम्ररी चल्ने रहेछ त।

तर पछि यस्तो प्रतिस्पर्धा नहोस् र अङ्गहरुले एक-अर्कालाई वाधा नपुराओस् भनेर सबै अङ्गहरुले त्यस बेलादेखि शरीर दुई खुट्टामा हिंड्ने निर्णय गर्‌यो। खुट्टा भूईंमा टेकी, हात हावामा माथी राखी। शरीर यो फैसला देखी खुशी भयो, तर साना बालबालिकाहरु चाहिं हातखुट्टा मै हिंडोस् भन्ने सुझाव दिए ता कि मानिसले आफ्नो मूल कहिल्यै नबिर्सुन्। अङ्गहरुले सबै कामकाज एक-आपसमा बाँडे। खुट्टाहरुले शरीरलाई बोक्ने भए, तर गन्तव्यमा पुगेपछि हातहरुले औजार बनाउने वा चलाउनु पर्ने भयो। जब कि खुट्टा र पैतालाले शरीरलाई बोक्नु पर्ने जस्तो गरुङ्गो काम गर्नु पर्‍यो, हातहरुले चाहिं आफूलाई तेर्साएर, वातावरण अनुसार काम गर्ने र खाना मुखमा पुर्‍याउने जिम्मा लियो। पेटले खानामा हुने सबै पौष्टिक त्तत्व निचारी जीउका कण-कणमा पुर्‍याउने जिम्मा लियो। त्यसैगरी मिल्किएका सामाग्री जीउको ढलबाट बाहिर पुर्‍याउने र खुला फाँट वा जमीन मुनी गाड्ने। यसरी जमीनले मल पाएर राम्रो हुने भयो। बोट-बिरुवाले फल दिने र हातले आएर ती फलहरु टिपी मुखमा राख्ने। यसरी नै जीवनको चक्र चल्ने भयो।

खेलकुद र रमझमका कुरा पनि यसै गरि बाँडियो। गायन, हाँस्यकला, र बोली मुखको भागमा आयो; दौड र फुटबल चाहीं खासगरि खुट्टाको काम बन्यो; र त्यसैगरि बेसबल र बास्केटबल हातको अंशमा पर्‍यो, खाली यस खेलमा दौड्नु पर्दा चाहिं खुट्टा चाहिने भयो। अनि एथ्लेटिक्समा चाहीं सबै जसो खेलहरु खुट्टाकै भयो। यसरी सब काम बाँडचुँड गर्दा त शरीर एउटा निकै शक्तिशाली यन्त्र बन्यो, जसमा बडो अजङ्गका जनावरलाई पनि कामको मात्रा र गुणस्तर दुवैमा उछिन्ने शक्ति आयो।

तर शरीरका अङ्गहरुले के बुझे भने, यस्तो व्यवस्थाले पनि पछि द्वन्द ल्याउने सम्भावना हुन्छ। टाउको चाहिं सबसे माथी भएर उसले के सोच्न सक्छ भने ऊ भूईं छुने पैंतालाभन्दा धेरै नै राम्रो छ। अथवा आफू भन्दा मूनीका अङ्गहरुको मालिक सम्झन सक्छन्, अरू तिनको दास। उनीहरुले के कुरामा जोड दिए भने, टाउको र टाउकोका मुनी भएका अङ्गहरु बराबर हुन्। यस्तो होस् भनी सुनिश्चित गर्न अङ्गहरुले एक अङ्गको दुःख वा सुख सारा अङ्गहरुले महसुस हुने बनाए। मुखलाई यता-उता कुरा गर्दा पुरै शरीरको लागि बोल्ने र आफ्नो लागि मात्र बोल्ने होइन भनी चेतावनी दिए।

तिनीहरुले गीत गाएः

    हाम्रो शरीरमा
    कोही दास छैन
    हाम्रो शरीरमा
    कोही दास छैन
    एक अर्काको सेवा गर्छोँ
    हाम्रो लागि हामी नै
    एक अर्काको सेवा गर्छोँ
    एक अर्काको सेवा गर्छोँ
    जिब्रो हाम्रो आवाज
    मलाई सम्हाल र म तिमीलाई सम्हाल्छु
    र हामी बलियो शरीर बनाउँछौँ
    मलाई सम्हाल र म तिमीलाई सम्हाल्छु
    र हामी बलियो शरीर बनाउँछौँ
    एकता मै सुन्दरता
    एक जुट भई काम गर्छौँ
    बलियो शरीरको लागि
        एक जुट भई काम गर्छौँ
        बलियो शरीरको लागि
        एकता नै हाम्रो शक्ति

यो गीत शरीरको आफ्नो गीत बन्यो। शरीरले आज सम्म पनि यो गीत गाउँछ र यसले मानिस र जनावर बीचको फरक, वा आफ्नै क्रान्तिको बहिस्कार गर्नेहरु बीचको फरक देखाउँछ।

आफ्नै आँखा अगाडि यी सब कुरा देख्दा-देख्दै पनि चारपाइले जनावरहरुलाई यो क्रान्तिसँग केही सरोकार राख्न मन लागेन। यस्तो गाउने काम वाहियात लाग्यो, र मुखको काम त खाने मात्र हो गाउने होइन भने। तीनले प्रकृतीको रुढिवादि पार्टि खडा गरे, र पहिलेकै धुनमा चलिरहे; कुनै बानी नबदलिकन।

जब मानिसले अङ्गहरुको सञ्जालबाट सिकेर काम गर्छ, तब प्रगती हुन्छ; तर जब तिनले शरीरका अरु अङ्ग र टाउको बीच लडाईं गर्छ, त्यस्तो अवस्थामा मानिस पनि आफ्नो जनावर दाजुभाइ झैं हुन आउँछन्, जसले आफू भित्रको क्रान्तिको बहिस्कार गरे।


Jui Shrestha was born and raised in Kathmandu, Nepal. She moved back to Nepal in April 2015 (weeks before the Gorkha earthquake), after studying and working in the US for over a decade. She has been in the public opinion research field for the last five years. Previous translation work has been for Nepali NGOs. She was first introduced to Prof. Ngugi’s work as a high school student in Waterford Kamhlaba UWCSA, Swaziland.

Алға нық қадам

The Upright Revolution 4


Kazak

Co-translated by Marat Pussurmanov and Abdul Adan

Байырғы бір заманда адам баласы өзі тәріздес өзге жаратылыс иелері секілді төрт аяқтап еңбектеп жүрген екен. Адамның жылдам болғаны соншалық – ұзын құлақ сұр қоян түгілі, жүйріктің асылы қарақұйрықты да шаң қаптырып кетеді екен. Сол заманда адам баласының қолдары мен аяқтары бір тектес болғаны сондай – қайсысы қолы қайсысы аяғы екенін ажыратып айтудың өзі қиын болған екен. Шындығында, тек қол аяғы ғана емес, иықтары мен жамбас сүйектері, тізелері мен шынтақтары, тобықтар мен білектері, барлығы барлығы бір қараған көзге бірдей болып көрінгендіктен, барлығы өзара ара-жігі ажырамас туыстық қатынаста болды.

Олар денені қалаған жағына, қаласа базарға, қаласа ағаштың басына апарады, не болмаса таудың шыңына шыққысы келіп, қайта жерге түскісі келсе де, еш бұлжытпастан дененің айтқанын орындайды. Тіпті судың ішінде де қалқып тұру үшін де ләм-мим деместен бар күшін салатын көрінеді. Одан қалса, қажет болғанда басқа да дене мүшелерінің көмегіне жүгінуден де бас тартпайтын еді.

Күндердің күнінде бұл ажырамас достық басқа мүшелердің қызғаныш отын тұтатып, бәрі бір ауыздан бұдан былай өздеріне тиесілі қабілеттерін қол мен аяққа қызмет ету жолында қолданбауға сөз байласыпты. Қызғаныш оты бейбақтардың көзін шалғалы соншалық – олар өздерінің аяққа тәуелді екенін ұмытып, екі досқа қарсы жоспарларын құра бастайды.

Көп ұзамай тіл “Қол мен аяқтың екеуінің қайсысы күштірек екен?” деп дауыстап жоспарды іске асыра бастайды. Бұрын соңды бірінсіз бірі неге қабілеті жетіп жетпейтінін ой елегінен өткізіп көрмеген екеуі бірінен бірі басым екенін жариялап дауласа бастайды. Мұның жалғасы “кім әдемірек?” деп ұзын сүйір саусақтар бармақтардың қысқа әрі семіз екенін бетке басып дау өрши түсті. Бұған шыдай алмаған бармақтар болса “өй, қайыршы немелер, сендер не білесіңдер,” деп жауап қайырып, жанжал бірнеше күнге созыла бастады. Ақыр соңы екеу халық сотына жүгінбек болып, басқа мүшелердің қазылығына сүйенеді.

Жарысты ұсынған тіл болатын. Барлығы бір ауыздан “не деген керемет ой” деп келісе кетті. Біреулер аяқ пен қолды күреске шақырса, енді біреулері шахмат не дойбы ойнауды ұсынды. Алайда әр ойынның не аяққа, не қолға қолайсыз болғандығынан ешқайсысы пайдаға аспады. Ақыры тіл ең қарапайым шешім ұсынды: аяқ пен қол кезекпе кезек жарысатын болып шешті.

Жарыс орман жазығындағы өзен жағасында өтетін болды. Ендігі кезекте барлық дене мүшелері “бұл жекпе жектің басқаларға зияны тиіп кете ме” деп сақадай сай тұрды. Екі көз қауіптен үрейленіп ара бері жалтақтай түсті. Сол арада құлақтар да өте сақ болды. Ал мұрын болса, “басқа ағайындардан айласын асырып кетер” деп, қауіпті тіміскілей бастады. Жалпақ тілге келер болсақ, қызыл тіл жан айқайға басуға дайын тұрды.

Шапшаң жел мен мөлдір су, оған қоса тұнық ауа да жарыс туралы хабарды төрткүл дүниенің төрт бұрышына жеткізуге жанталасты. Жазыққа әлемнің түкпір-түкпірінен арыстан, жолбарыс, қоян, бұғы сияқты сан алуан жануарлар жинала бастады. Жарысты тамашалауға қолтырауын, балық және сусиыр секілді су жануарлары да жеткен еді. Ұлы жарыстан жәндіктер мен бауырмен жорғалаушылар да қалмақ емес еді. Шырылдауық шегіртке шырылға басып, маймылдар ағаштан ағашқа секіріп, тіпті ағаштар да жан-жаққа тербеліп, бәрі – бәрі жарыстың басталуын тағатсыздана күтуде еді.

Сол екен ауыз әндетіп жарыстың ашылу салтанатын бастап та кетті:

Біз мұны бақытты болу үшін істеп жатырмыз!
Біз мұны бақытты болу үшін істеп жатырмыз!
Біз мұны бақытты болу үшін істеп жатырмыз!
Біз барлығымыз теңбіз!

Аяқ та, қол да шешімге еш ренжіместен келісе кетті. Қол таяқты жерге тастап аяққа бірінші тапсырманы түсіндірді: аяқтардың бірі, оң не сол, ия болмаса екеуі біріге таяқты көтеріп алысқа лақтыру керек еді. Бұл тапсырманы орындау үшін екі аяққа бір-бірімен ақылдасып кеңесуге, не болмаса бармақтардың көмегіне жүгінуге рұқсат берілді. Бейшара қос аяқ таяқты алысқа лақтырмақ түгілі, жерден көтеруге пәрмендері жетпей, бар болғаны теуіп, бір-екі қарысқа ғана жылжыта алды. Мұны тамашалап тұрған қолдар қарқылдап күле бастады. Ойлағаны іске асқанына қуанған қолдар мастана кердеңдей арлы-берлі жүріп, жіңішке де епті саусақтарымен таяқты неше түрлі әдіспен көкке көтеріп орманғы қарай бір-ақ сілтеді. Сол-ақ екен көрермен қауым ду қол шапалақ ұрып гу ете қалды. Шапалақ ұрған сайын қолдар шабыттана түсіп, бір өнер артынан екінші өнерлерін көрсетіп, көңілдері жабырқай түскен бауырлары аяқтарды мұңайта түсті. Сол мезетте бармақтар үшін жер сызып жерге қараудан басқа амалдары қалмай, бар үміттері өздері ұсынатын тапсырмада жеңіске жету ғана еді.

Енді кезек аяқтарға келді. Ұзақ ойланбастан, аяқтар қолға денені бір жерден екінші жерге тасып жүруін талап еті. Тәкаппар саусақтар “Не деген болмайтын тапсырма,” деп мұрын шүйірді. Қолдардың денені көтермек болуы тіптен қызық бір көрініс екен. Бәрі де астан-кестен болды. Қолдар жерді басып, көздер жерге тиер тимес, мұрынға шаң кіріп түшкіре бастады. Аяқтар мен бармақтар болса, ауада қалқып тұрды.

Осы сәтте көріністі тамашалап тұрған көрермендер әндете бастады:

Аяқтар шіркін аспанда,
Қалықтайды шаттана!
Аяқпен бірге аспанға,
Секірейік қуана!

Қазір барлығының да назары қолдарда еді. Ал қол бейбақ еш нәтижесіз тырбаңдап мақсатына жету үшін барын салуда еді. Бірер сәт бұрын ғана шаттанып тұрған мақұлық ендігі сәтте бір адым жерді әрең өткен еді. Бірнеше қадам жасамақшы болып, шамалары жетпегендіктен, бір жағына ауып құлауға мәжбүр. Қол ыйғайлана түспек болып, саусақтарын жайғаны сол екен, бас бармағын қайырып алып, тұрған орнында қатып қалды. Мұны аңдып тұрған екі аяқ қарқ-қарқ күле бастады. Ашуға булыққан қол бейшара намысқа тырысып алға қадам баспақ болғаны еш нәтиже бермеді. Әбден әлсіреген қол бұл жарыста жеңілісін мойындағаны сол-ақ екен, екі аяқ өзінің қабілетімен мақтанып, денені бір құлатпастан секіре билеп, қуанышын жасыра алмады. Сол сәтте көрермен қауымның да аяқтары қолдау көрсетіп жерді тарсылдата өз ризашылықтарын білдіріп жатты. Ал екі қол бұл жарыстың нәтижесімен келіспейтінін меңзеп екі қолдарын жоғары көтерді. Бірақ айналадағының бәрі осы сәтте бір нәрсені байқады. Саусақтардың ең үлкені, яғни жаңа ғана қайырылып қалған бас бармақ, басқа саусақтардан алшақ тұр еді. Осы бір қызық өзгеріс қолдың заттарды ұстауын өте ыңғайлы еткен еді. “Бұл кім?”- деп барлық мүше шу ете қалды. Ал бұл “Пайдалы деформация” болатын.

Жеңізпазды анықтау бес күнге созылды. Бірақ, соған қарамастан нақты шешім қабылдау қиынға соқты. Аяқтар өз парыздарын бұлжытпай орындаған еді, қолдар да сондай үлкен жауапкершілік танытты. Дегенмен, екеуі де бірінсіз бірі өмір сүре алмайтын еді. ¬Осы тұста мәселенің пәлсапалық жағы қарастырыла бастады. “Жалпы алғанда дене дегеніміз не?” деп барлық мүшелер терең ойға батты. Нәтижесінде, дененің дұрыс жұмыс істеуі үшін барлығы жұмыла бірігу керектігін ұқты. Бұдан былай мұндай даудың алдын алып бейбітшілікті дәріптеу үшін барлығы қос аяқ жерді мығым басып, ал екі қол жоғарыда болатындығына бір ауыздан келісті. Бұл келісімді шығу тегін ұмытпас үшін тек бүлдіршіндерге ғана бұзуға рұқсат берілді.

Сөйтіп бәрі өздеріне тиесілі жұмысты бөлісе бастады. Қос аяқ денені керек жеріне апаратын болса, қолдар өнер шаруашылығымен айналысатын болды. Сонымен қоса қолдар денеге керек қоректің бәрін уақытылы беруге тиіс болды. Ал, 32 тіс сол асты шайнап асқазанға жөнелтіп, асқазан мен қос ішек одан ары қарай жөн сілтеуге келісті. Мінекей, осылайша тоқтамай айналыста болатын өмірлік шеңбер қалыптасты.

Жауапкершілікті бөлу мәселесі тиянақты қарастырылғаны соншалық – ойын –сауық та әр мүшеге қатысты бөліне бастады. Баскетбол мен воллейбол қолға тиесілі болса, футбол мен атлетика қос аяқтың еншісінде кетті. Дегенмен, аяқ қолға керек нүктеге жүгіріп жету үшін жәрдем беруге міндеттелді. Осылайша дене саны мен сапасы жағынан аздау болса да алпауыт жануарлардан басым түсетін біртұтас құдірет иесіне айналды.

Алайда әр мүше бұл келісімнің де кей кездерде қиындыққа әкеп соқтыратынын сезді. Мәселен, бас жоғарыда отырып жер басып жүрген аяқтардан өзін әлдеқайда жақсырақ сезінуі мүмкін еді, не болмаса өзін басқалардан жоғары санап бастық көруі де ғажап емес еді. Сондықтан бәрі өзара тең екендігін ескере отырып, бірі сезген қуаныш пен қайғыны барлығы сезу керегін алға тартты. Сол себепті ауызға бір жерінің ауырып тұрғанын айтатын кезде ауру мүшені оқшауламай бүкіл дененің ауырып тұрғанын айтуды ескертті де бәрі қосыла әндете бастады.

Бұл тамаша жаратылыста құл да жоқ әмір де жоқ,
Тек біріне-бірі қызмет үшін жаралған.
Біріміз тіл қатсақ, енді біріміз тірек болып,
Жамағатпен жұмыла сау боламыз.
Сұлулығымыз бірлікте,
Бірігеміз мәңгіге!
-деп өздерінің мәңгілік ұрандарын жар салды.

Сол ұлы күннен бері дене әрқашанда осы ұранды ұстанып жан-жануарлар мен кертартпалардан өз үстемдігін көрсетіп келеді. Мәселен, көрген қиыншылықтарына қарамастан жануарлар ешқашанда бас көтермейді. Сол себепті хайуандар әлемі өз ұстанымдарынан айнымай табиғаттың консервативті партиясын құрайды. Қорыта келгенде, егер адам баласы дене мүшесінің даналығынан үлгі-өнеге алса, ілгері дами бастайды. Ал егер бас пен денені екі бөлек

мүше ретінде қарастыратын болса, ілгері дамуға қарсы шыққан мақұлық иелерінен еш айырмашылығы болмайды.


Marat Pussurmanov is from Taraz, South Kazakhstan. He studied Petroleum Engineering at the University of Tulsa, Oklahoma and Translation at Suleiman Damirel University. Currently he is a freelance translator and an English tutor in Almaty.

Abdul Adan (Somalia/Kenya) was shortlisted for the 2016 Caine Prize for his story, ‘The Lifebloom Gift’ published in The Gonjon Pin and Other Stories: The Caine Prize for African Writing 2014 (New Internationalist, United Kingdom, 2014). His work has appeared in African magazines Kwani, Jungle Jim, Gambit, Okike, Storytime, SCARF and elsewhere. He was a participant in the 2014 Caine Prize workshop in Zimbabwe, and is a founding member of the Jalada collective.

Hobane’ng re le maoto-mabeli

The Upright Revolution 4

Sesotho

Litšoanelo Nei

Boholo-holong, batho ba ne ba khasa ka maoto le matsoho tjee feela ka liphoofolo tse maoto a mane. Ba ne ba le lebelo ho feta ‘mutla, lengau esita le tšukulu. Meomo le liphaka li ne li atamelane ho feta litho tsohle tsa ‘mele; li ne li e-na le linoka tse tšoanang ‘me tse nyallanang: mahetla le liqholo, litsu le mangole, maqaqailana le manonyeletso a matsoho, esita le maoto le matsoho ‘moho le menoana le manala a ‘ona. Menoana ea maoto le ea matsoho e ne e beakantsoe ka ho tšoana ho tloha menoaneng e meholo ho isa ho e menyenyane. Mehleng eo, monoana o moholo oa letsoho o ne o atamelane haholo ho e meng, joalokaha o moholo oa leoto o bapelane le e menyane. Maoto le matsoho ba ne ba bitsana bo-motsoala.

Litho tsena li ne li jara ‘mele ho o isa hohle moo o batlang, e ka ba setsing sa thekiso kapa sa papatso, ho hloella le ho theoha lifate le lithaba, le hohle feela moo ho hlokahalang motsamao. Le ka metsing li ne li sebetsa ‘moho ho thusa ‘mele ho phaphamela kaholim’a metsi, ho sesa le ho qoela. Ruri li ne li utloisisana ‘me li e-na le bolokolohi le tšebelisano-‘moho. Ho feta mona, li ne li kalima litsebo tse itseng ho litho tse ling tsa ‘mele, joaloka molumo ho molomo, kutlo ho tsebe, monko ho nko esita le pono ho mahlo!

Kutloano le kutluisisano e kana-kana ea maoto le matsoho e ile ea lula litho tse ling tsa ‘mele habohloko, ‘me litho tsena tsa hlasa, tsa tlaloa ke mōna. Li ile tsa tenoa hape le ke hore li alimana ka litsebo tsa tsona ho maoto le matsoho tsa lebala hore leha ho le joalo, li tsamaisoa libakeng tsohle ke maoto le matsoho. Eaba joale li rerela litho tsena tse peli tse utloanang bora. Leleme la kalima leqheka ho tsoa ho boko la ho ipotsa le sa qete hore na ebe pakeng tsa maoto le matsoho, ea matla ke mang. Ho fihlela mothating oo, maoto le matsoho li ne li e-so ikhathatse ka ho tseba hore na li ikhetholla ka litsebo lifeng ho likarolo tse ling tsa ‘mele. Bobeli bona ba ntano alima puo ho molomo eaba ba ithoka makhabane a bona le kamoo ba okametseng litho tse ling tsa ‘mele. Toko-toko, matsoho a iphafa botle le bolelele ba menoana ea ‘ona, a bua e soentse e phoqa menoana ea maoto e metenya e mekhutšoane. Khele! Eaka a ka se cho joalo, maoto le ‘ona a kena khabong, a iqabola ka menoana ea matsoho e otileng ke ho bolaoa ke tlala. Qaka ena ea hla ea nka matsatsi ntle le phethoho, ho feta moo mosebetsi le ona o ile oa qepha. Ke mona moo bobeli bona bo ileng ba lumellana ho kopa boeletsi bo senang leeme ho litho tse ling tsa ‘mele.

Leleme la etsa tlhahiso ea hore ho mpe ho be le tlholisano. “Aa mohopolo o motle!”: bohle ba lumela empa pharela ea e-ba hore na ho tla hlolisanoa ka eng. Bang ba re ho betanoe ho bonoe ea matla, ba bang ba re ho betsoe marumo, kapa lebelo esita le papali ea moraba-raba empa ea e-ba khang hore na ba lumellana ka efeng. Eaba leleme le boetse le kalima monahano ho tsoa bokong, oa hore setho ka seng, lipakeng tsa maoto le matsoho, se tla hlaha ka teko ea sona ka ho latellana. Eaba ho ba le tumellano.

La fihla le sa hane letsatsi la litlholisano. Sebaka sa khethoa hantle ka har’a moru sepaka-pakeng pel’a noka. Litho tsohle tsa ‘mele tsa e-ba malala-a-laotsoe li itokisetsa kotsi e ka amang ‘mele haele mona ntoa e loanoa ho ‘ona. Mahlo a thalatsa hole le haufi, litsebe tsa e-ba lethoethoe ho utloa leha e le mokhoathatsanyana, nko ea mina ea hloeka e lokisetsa ho fofonela menko eohle e ka tlolang litsebe le mahlo; haele leleme lona le se le emetse ho hoeletsa haeba ho ka hlaha kotsi.

Litaba tsa tlholisano ena tsa pharalla ho ea fihla qoleng tse ‘ne tsa moru esita le ka metsing le moeeng. Liphoofolo tse maoto-mane li ile tsa fihla pele, ‘me bongata ba tse kholo bo ne bo phahamisitse makala a matala a bonts’ang khotso. E ne e le pono e ntle ruri ea mehlapehali e akhang mangau, linkoe, litau, litšukulu, liphiri, litlou, lithuhlo, likamele, matsa, litšephe, limmutla, likhoiti le likhoto. Har’a liphoofolo tse lulang ka metsing ho ne ho le teng likubu, litlhapi le likuena leha li ne li hlahile ka lihlooho le mahetla feela li siile likarolo tse ling tsa ‘mele ka metsing. Hoa tla fihla tse maoto-mabeli; limpshe, likhaka le lipikoko li phakalatsa mapheo ke thabo. Linonyana tsona li sa itheka moroalo ka pina holimo makaleng a lifate. Matjeketjane pina ea e-ba e kholohali. Likho, mafokololi le mesika-phalla tsa kena li khasa fatše le lifateng, athe ha ele mampetje a tla a iqeka butle-butle joaloka mehla. Mekholutsoane e ne e sitoa ho tsitsa nqa e le ‘ngoe, e qhomela mona le mane. Tsa kena litšoene ka mefuta li tšoara le hona ho hlokohla makala a lifate, ‘me tsona tseo lifate tsa ba tsa inama ho fihlela li emisa tsi! ho sisinyeha.

Molomo oa bula mosebetsi ka pina:

    Rea ithabisa
    Rea ithabisa
    Hobane re tsoa khonong e le ‘ngoe

Eaba maoto le matsoho li ikana hore li tla amohela sephetho sa litlholisano ntle le likhang kapa manyofo-nyofo a boipelaetso. Ea hla ea e-ba matsoho a thakholang tlholisano, teko ea pele e bile ho akhela sekoqo sa patsi fatše ‘me tebello e le hore se phahamisoe ke maoto se be se akheloe thokoana. Maoto a ne a lumelletsoe hore a ka thakelana malebela; a sebetsa ‘moho kapa ka bomong a akha le menoana ea ‘ona lebakeng la ho fihlela tlholo. Ao! a leka ho phethola patsi eo, ho e suthumetsa, a etsa meeka le mehlolo empa hoa tšoana le ho hobella letlapeng. Maoto a ile a hloleha ho e tlosa feela, a anela ho e rahela pejana. Eitse ha matsoho a bona sena, a kalima lentsoe ho molomo ‘me a itlepa litšeho. Eaba a tsoa a ikhantšitse hee matsoho, a inyaka menoana e metle e melelele, a fihla a nka sekoqo sa patsi ebile a se tjebela hare ho moru koana.

Khele! Letšoele la ba tlaka la ba thoholetsa, le ‘ona matsoho a seke a itheka moroalo. Joale a hlahisa litsebo tsa ‘ona joaloka ho khetha majoe lijo-thollong, ho kenya khareng naleng, a etsa mochini o sebelisang likhoele ho phahamisa patsi tse boima, a nto etsa marumo a betsetsoang hojana. Maoto esale a makala a khalla ho tseba ho etsa tsena tsohle, ebile ka bokhabane seka bo-motsoal’a bona.

Maoto a shebella ka pelo e bohloko ha babohi ba opa liatla ka morethetho o lumellanang le bana bo motsoala. Leha ho le joalo a seke a lahla tšepo moo a lutseng a ntse a ngola ka har’a lehlabathe bosafeleng ka monoana o moholo. Qetellong, maoto ke ha a loha leqheka le tla thusa hore a hlole tlholisano eo.

Ea fihla e se khale nako ea hore maoto a fane ka teko, ‘me a hla a bolela kamoo e leng teko e bonolo ka teng. Matsoho a ne a lebelletsoe ho jara ‘mele ho tloha qalong ea selikalikoe sa litlholisano ho isa qetellong ea teng. “Aa teko ea booatla”: ke matsoho ao ka boikhohomoso bohle. Eaba a tsoela pele aa qalella, ‘mele oa hlaba hlanaphetho. Matsoho a itšoarelletsa fatše, mahlo a atamela lefatše ka tsela e sitisang pono hantle; nko eona ea hla ea thimola ke lerole le kenang ka har’a eona. Maoto le menoana ea ‘ona a fokaela holimo sebakeng. “Maoto holimo!” Babohi ba hoeletsa ba qapa pina hona moo.

    Maoto holimo
    Ha re na mathata
    Maoto holimo
    Latela maoto
    Re fofele holimo sebakeng

Mahlo ‘ohle a ne a shebile ho matsoho, ee! Ona ane ao haufinyana a neng a ipabola, joale ke ana a selebaletsoe ruri. A sitoa le ho sisinyeha mohato o le mong feela. Eaba a qalella ho bokolla ke bohloko ba ho imeloa. Ka mor’a mehato e se mekae, liphaka tsa thethebana, ‘mele oa re sihla! fatše. A phomo-phomola ho kha matla, a leka hape. Khetlong lena a leka ho otlolla menoana eohle hore a tsebe ho itšoareletsa empa ke monoana o motenya feela o ileng oa atleha ho sarolloha. Ao,a leka ho ema ka litšetšekoane empa ketso eo ea latoloa bosehla kaha e ne e ama le maoto. Ke mona moo menoana ea maoto e sitiloeng ho iphapanya, ea hla ea kalima lentsoehali le boima ho molomo eaba e shoele ke litšeho. A hana ho utloa matsoho hee, a tiisa a tiile empa a nna a sitoa ho phahamisa ‘mele ho ntse ho le joalo hofihlela a inehela. Maoto a bontša litsebo tsa oona, a matha, a beisa a qhoma-qhoma empa le ka mohla ‘mele ha o’a ka oa oela. Mokhopi oa tapa-tapa ka thabo le kananelo ea ketso tsena tsa maoto. Matsoho ke ho teneha, a phahama ho leka ho thiba mokhopi ona o thabileng, a lebetse hore ke ‘ona a qalileng moferefere ona oohle. Ke mona moo bohle ba ileng ba elelloa hore menoana e meholo ea matsoho e ileng ea sarolloha tekong ea pele ,e setse e sarollohile e arohane ho e meng. Eare moo ba reng ba tla tšeha ba elelloa hore leha eka ke bokooa joalo empa ke moo matsoho a khona ho itšoareletsa le hona ho nyakurela. Efela ha ho ntho e mpe e senang molemo!

E ile ea e-ba pharela joale ho litho tse ling hore na mohloli ke mang. Ho bile hoa feta matsatsi a mahlano hore ho fihleloe tharollo. Leha ho le joalo,ba sitoa ho thonya ‘mampoli kaha ba elelletsoe hore litho tseo li na le litsebo tse khethehileng, empa tse tlatsanang le tsa litho tse ling ho etsa mosebetsi o khahlehang. Tsa lula fatše hee tsa tebisa maikutlo, potso e le hore na hantle ‘mele ke eng. Ba elelloa hore ‘mele ke litho tsohle ‘moho, ‘me hore ‘mele o sebetse hantle setho ka seng se tlameha ho etsa mosebetsi oo se o reretsoeng ka bokhabane, ebe joale se tlatsana le tse ling.

Ele ho qoba hore qabang ea mofuta ona e iphete kamoso, litho tsohle li ile tsa lumellana hore ekakhona ‘mele o eme tsoe! Maoto a be tlase a thetse lefatše ebe liphaka le matsoho li ba holingoana li leketlile moeeng. ‘Mele o ile oa ananela litaba tsena ka thabo empa oa rera hore masea oohle a tla khasa pele a ka tsamaea, ele sehopotso sa setso sa habo bona. Eaba ho abuoa boikarabello: hoa thoe maoto a tla jara mong’a oona a mo ise hohle ha matsoho ‘ona a tla etsa mesebetsi, a tšoare lisebelisoa le ho isa lijo hanong. Meno a tla hlafuna lijo ebe li fetela ‘metsong le ka moholung le maleng moo li tla siloa li monyele lithong tse ling ho fihlela li tsoa ka har’a ‘mele e le mantle. Mantle ana a ka lahleloa masimong kapa a tseteloa mobung ho etsa manyolo. Moo teng ho tla hlaha limela le litholoana, matsoho a tla kotula, a je ebe joale selikalikoe sa bophelo se tsoela pele.

Lipapali le mekhoa ea boithabiso le tsona tsa abeloa litho: ho bina, ho tšeha le ho bua ea e-ba boikarabello ba molomo; ho matha le ho raha bolo ea e-ba tsa maoto, ha ele matsoho a abeloa bolo ea matsoho empa maoto a lebelloa ho thusetsa nakong ea ho matha. Mabelong, ho ne ho ikarabella maoto ka botlalo. ‘Mele oa motho oa fetoha mochinehali nakong eo, matla a oona a feta hole-hole a liphoofolo tse kholo. Leha ele mona eka tharollo e fihletsoe, litho tse ling tsa ‘mele tsa elelloa hore qeto ena e kanna ea tlisa mathata ka moso. Khang-kholo ke hore hlooho holimo mane moo e teng e tla ikhantšetsa maoto a tlase mane a thetsang lefatše kapa hona ho nahana hore litho tse ling li ikarabella ho eona tjee kaha bafo ba ikarabella ho morena. Tsa hlakisa hee hore ntlheng ea matla litho tsohle lia lekana, ebile ha setho se seng se opeloa ekakhona bohloko bona bo utluoe ke bohle. Leleme la lauoa ka thata hore oho le hopole hore sohle seo le se buang se ama ‘mele kaofela, kahona le khethe mantsoe ha le bua.

Eaba li bina pina:

    ‘Meleng oa rona
    Ha ho mofo
    ‘Meleng oa rona
    Ha ho mofo
    Rona rea thusana
    Rona rea thusana
    Leleme ke lentsoe la rona
    U ntšoare ke u tšoare
    Re aha ‘mele o shahlileng
    U ntšoare ke u tšoare
    Re aha ‘mele o shahlileng
    Botle ke kopanelo
    Re sebetsa ‘moho

    Bakeng la ‘mele o shahlileng
    Re sebetsa ‘moho
        Bakeng sa ‘mele o shahlileng
        Kopano ea rona ke matla

Eaba ke ho qaleha ha pina ea litho tsa ‘mele, e ntseng e binoa le kajeno lena. Ena pina e bontša phapano pakeng tsa batho le liphofolo, kaha li ne li hane tsoelopele ea ho ema. Leha liphofolo tse maoto-mane li bone liketsahalo tsohle li ne li sa bontše thahasello ea ho kena phetohong ena. Li ne li bona ho bina ele booatla, li lumela hore molomo o etselitsoe ho ja qha! Eseng eng kapa eng. Eaba li ngangella pele le mekhoa ea tsona ea bophelo.

Efela ke ‘nete hore ha batho ba sebelisa litho tsa bona tsa ‘mele ka nepo, mosebetsi e ba o khotsofatsang ,empa ho se etse joalo ho ka re tšoantša le liphoofolo.

  
Read the English translation – The Upright Revolution: Or Why Humans Walk Upright by Ngugi wa Thiong’o
Edited and Proofread by Lineo Segoete


Litšoanelo Nei is a medical doctor with a passion for languages and reading. She speaks sesotho,English and Spanish and ocassionally writes. She took part in the local Ba re enere writing competition in 2015 and was one of the winners. She dreams of writing a book one day.

Lineo Segoete is the co-director of Ba re e ne re literary arts in Lesotho, a freelance writer and wanderer governed by creativity and a Hubert Humphrey Fellow 2016 at Vanderbilt University in Nashville Tennessee focused on arts education policy and instruction. Follow her on Twitter and Instagram.

La Rivoluzione Eretta: O Perché Gli Esseri Umani Camminano Eretti

The Upright Revolution 4


Italian

Giulia Zuodar

Tanto tempo fa gli esseri umani camminavano a quattro zampe, proprio come tutte le altre creature quadrupedi. Gli esseri umani erano più veloci di lepre, leopardo o rinoceronte. Gambe e braccia erano tra loro più affini di ogni altro organo: avevano simili articolazioni corrispondenti: spalle e fianchi; gomiti e ginocchia; caviglie e polsi; piedi e mani, entrambi che terminavano con cinque dita, con un’unghia su ogni dito. Le mani e i piedi avevano una disposizione simile delle cinque dita dall’alluce al pollice fino ai mignoli. A quei tempi il pollice era vicino alle altre dita, come l’alluce. Le gambe e le braccia si chiamavano fra loro cugine.

Si aiutavano fra loro a portare il corpo ovunque volesse andare: al mercato, ai negozi, su e giù dagli alberi e dalle montagne, ovunque ci fosse bisogno di movimento. Anche in acqua, lavoravano insieme a dovere per aiutare il corpo a galleggiare, nuotare o tuffarsi. Avevano una relazione democratica e egualitaria. Potevano anche usare il prodotto di altri organi, per esempio il suono dalla bocca, l’udito dall’orecchio, l’odorato dal naso, e persino la vista dagli occhi.

Il loro ritmo e la fluida coordinazione rendevano le altre parti verdi d’invidia. Gli dava fastidio prestare il proprio talento specifico alle cugine. La gelosia le rendeva cieche al fatto che erano gambe e braccia a portarle in giro. Cominciarono a tramare contro le due paia.

Lingua prese in prestito un piano da Cervello e lo attuò all’istante. Cominciò a farsi domande, ad alta voce, circa le rispettive facoltà di braccia e gambe. Chi era più forte, si domandava. Le due membra cugine, che non si erano mai preoccupate di ciò che le altre avevano e di cosa potevano fare, ora prendevano in prestito il suono dalla bocca e cominciavano a sostenere di essere più importanti delle altre per il corpo. Presto si passò a chi fosse più elegante; le braccia si vantavano delle lunga dita sottili delle mani, allo stesso tempo facendo commenti sprezzanti sulle dita dei piedi corte e tozze. Per non essere da meno, le dita dei piedi contrattaccarono parlando in modo sprezzante delle dita magre, cugine ridotte alla fame! Andarono avanti così per giorni, a volte compromettendo la capacità di lavorare insieme in modo efficiente. Alla fine ne venne fuori una questione di potere: si rivolsero agli altri organi perché risolvessero la controversia.

Fu Lingua a suggerire una gara. Un’idea magnifica, concordarono tutti. Ma cosa? Qualcuno suggerì un incontro di lotta – gambe contro braccia. Altri proposero un duello di scherma, un gioco di destrezza, una gara di corsa, o un gioco come gli scacchi o la dama, ma furono tutti esclusi perché difficili da realizzare o ingiusti per l’uno o l’altro arto. Fu Lingua ancora, dopo aver preso in prestito il pensiero da Cervello, a suggerire una soluzione semplice. Ciascun gruppo d’organi avrebbe proposto una sfida, a turno. Braccia e gambe accettarono.

La sfida ebbe luogo in una radura nella foresta, vicino a un fiume. Tutti gli organi erano in massima allerta contro i pericoli o qualunque cosa potesse cogliere il corpo di sorpresa, ora che gli organi erano impegnati in una lotta interna. Gli occhi scrutarono in lungo e in largo alla ricerca del più minuscolo pericolo da qualunque distanza; le orecchie si prepararono a udire il suono più impercettibile da qualunque distanza; il naso liberò le narici meglio che poté per individuare la traccia di qualsivoglia pericolo sfuggisse agli occhi vigili e alle orecchie in ascolto; e la lingua era pronta a gridare e urlare: pericolo.

Vento diffuse la notizia della gara ai quattro angoli della foresta, acqua e aria. Gli animali a quattro zampe furono tra i primi a radunarsi, molti tra quelli più grandi portando ramoscelli verdi in segno di pace. Era una folla colorata di Leopardo, Ghepardo, Leone, Rinoceronte, Iena, Elefante, Giraffa, Cammello, Vacca dalle corna lunghe e Bufalo dalle corna corte, Antilope, Gazzella, Lepre, Talpa e Ratto. Gli abitanti acquatici, Ippopotamo, Pesce, Coccodrillo, distesero la parte superiore del corpo sulla riva, lasciando il resto in acqua. Quelli a due zampe, Struzzo, Faraona e Pavone sbattevano le ali per l’eccitazione; gli uccelli cinguettavano dagli alberi; Grillo cantò tutto il tempo. Ragno, Verme, Centopiedi, Millepiedi strisciarono sulla terra o sugli alberi. Camaleonte camminò furtivo, circospetto, prendendosi tutto il tempo necessario mentre Lucertola corse qua e là, senza mai fermarsi in nessun punto. Scimmia, Scimpanzé, Gorilla saltavano da un ramo all’altro. Persino gli alberi e i cespugli oscillavano delicati da un lato all’altro, si inchinavano e poi a turno si rizzavano immobili.

Bocca aprì la gara con una canzone:

    Facciamo così per esser felici
    Facciamo così per esser felici
    Facciamo così per esser felici
    Perchè noi tutti
    Veniamo da una sola natura

Braccia e Gambe giurarono di accettare il risultato con dignità: senza capricci, minacce di boicottaggio, scioperi o ritardi.

Braccia formularono la prima sfida: gettarono un pezzo di legno a terra. La gamba, sinistra o destra, o le due insieme, doveva raccogliere il pezzo di legno da terra e lanciarlo. Le due gambe potevano consultarsi l’una con l’altra, a ogni momento durante la sfida, e fare uso delle dita dei piedi, individualmente o tutte insieme, in qualunque ordine per compiere la missione. Provarono a girarlo, spingerlo; provarono ogni sorta di combinazione ma non riuscirono a raccoglierlo bene: e quanto a muoverlo, il meglio che riuscirono a fare fu di calciarlo via di qualche centimetro. A quella vista, Dita presero in prestito i suoni dalla bocca e risero, e risero ancora. Braccia, le sfidanti, sfilarono, come in un concorso di bellezza, ostentando il loro aspetto sottile, e poi raccolsero il pezzo di legno in diverse combinazioni. Lo lanciarono lontano nella foresta, suscitando un sospiro collettivo di ammirazione da concorrenti e spettatori. Fecero sfoggio di altre abilità: raccolsero minuscoli granelli di sabbia da una ciotola di riso; infilarono aghi; fabbricarono piccole carrucole per trasportare legno più pesante; fabbricarono alcune lance e le lanciarono piuttosto lontano, mosse e azioni che le dita dei piedi potevano solo sognare. Gambe non poterono fare altro che rimanersene sedute lì e meravigliarsi allo sfoggio di destrezza e flessibilità delle loro snelle cugine. Le braccia degli spettatori tuonarono di ammirazione e solidarietà per le loro simili, cosa che turbò assai le gambe. Ma non intendevano darsi per vinte: anche sedute lì un po’ cupe, con gli alluci che disegnavano piccoli cerchi nella sabbia, cercavano di farsi venire in mente una sfida vincente.

Infine, fu la volta di gambe e dita dei piedi di formulare una sfida. La loro, dissero, era semplice. Le mani avrebbero dovuto portare tutto il corpo da una parte all’altra del cerchio. Che stupida sfida, pensarono le dita arroganti. Era una scena che meritava d’esser vista. Tutto il corpo era capovolto. Le mani toccavano il terreno; gli occhi erano vicini al terreno, la visuale assai ristretta dalla prossimità al terreno; la polvere entrava nel naso, facendolo starnutire; gambe e dita dei piedi galleggiavano in aria: nyayo juu, gridavano gli spettatori, e cantavano gioiosi.

    Nyayo Nyayo juu
    Hakuna matata
    Fuata Nyayo
    Hakuna matata
    Turukeni angani

Ma la loro attenzione era fissa su mani e braccia. Organi che solo qualche minuto prima avevano dimostrato un’incredibile gamma di capacità si muovevano a malapena di un metro. Dopo qualche passo, le mani gridarono di dolore, le braccia barcollarono, ondeggiarono e lasciarono cadere il corpo. Si riposarono e poi fecero un altro tentativo. Questa volta provarono a divaricare le dita meglio che poterono per fare presa sul terreno, ma solo i pollici furono in grado di estendersi. Provarono a fare la ruota ma questa mossa fu squalificata perché per il completamento coinvolgeva anche le gambe. Era il turno delle dita dei piedi di ridere. Presero in prestito forti toni gutturali dalla bocca per distinguere la loro risata dai toni striduli che avevano usato le dita. Udendo tanto disprezzo, le braccia si infuriarono e fecero un ultimo tentativo disperato di reggere il corpo. Non riuscirono a fare un passo. Esauste, le mani e dita rinunciarono. Le gambe furono felici di mettere in mostra la propria prodezza atletica: marciarono sul posto, trottarono, corsero, fecero alcuni salti in alto, in lungo, senza lasciare cadere il corpo nemmeno una volta. Tutti i piedi degli spettatori pestarono per terra in segno di approvazione e solidarietà. Le braccia alzarono le mani per protestare contro questa mancanza di spirito sportivo, dimenticando troppo facilmente che a cominciare il gioco erano state loro.

Ma tutti, inclusi gli spettatori, notarono qualcosa di strano circa le braccia: i pollici che si erano divaricati nel tentativo di reggere il corpo erano rimasti separati dalle altre dita. Gli organi rivali stavano per ricominciare a ridere quando notarono qualcos’altro: ben lungi dal rendere le mani meno efficienti, il pollice separato ne esaltava la capacità di afferrare e impugnare. Cos’era? La deformità tramutata nel potere di dare forma!

La disputa tra gli organi per decidere il vincitore andò avanti per cinque giorni: il numero di dita in ogni arto. Ma per quanto ci provarono non furono in grado di dichiarare un sicuro vincitore; ciascun tipo di arto era il migliore in ciò che faceva meglio; nessuno poteva farcela senza l’altro. Cominciò così una sessione di congetture filosofiche: cos’era il corpo, ad ogni modo, chiedevano tutti, e si resero conto che il corpo erano loro tutti insieme; erano l’uno nell’altro. Ogni organo doveva funzionare bene perché tutti funzionassero bene.

Ma per evitare una simile diatriba in futuro e per evitare di darsi noia l’un l’altro, fu deciso da tutti gli organi che da allora in poi il corpo avrebbe camminato eretto, i piedi ben piantati per terra e le braccia su in alto. Il corpo era contento della decisione ma avrebbe concesso ai bambini di camminare carponi per non dimenticarsi delle proprie origini. Si divisero i compiti: le gambe avrebbero portato il corpo, ma una volta giunti a destinazione, le mani avrebbero fatto tutto il lavoro che richiedeva di fare o reggere strumenti. Mentre le gambe e i piedi svolgevano il compito pesante di trasportare, le mani afferravano e usavano i loro talenti per modellare l’ambiente, e assicurarsi che il cibo raggiungesse la bocca. La bocca, o meglio, i denti, lo avrebbero masticato e mandato giù nella gola alla pancia. Pancia avrebbe spremuto tutti i principi nutritivi e poi li avrebbe versati nel sistema di canali attraverso i quali i principi nutritivi sarebbero stati distribuiti in tutti i meandri del corpo. Poi pancia avrebbe portato il materiale usato nel suo sistema di scarico, da dove il corpo lo avrebbe depositato nei campi aperti o seppellito sotto la terra per arricchirla. Le piante avrebbero dato frutto; le mani ne avrebbero colto una parte e lo avrebbero messo in bocca. Oh sì, il cerchio della vita.

Anche giochi e divertimenti furono divisi di conseguenza: cantare, ridere e parlare furono lasciati alla bocca, la corsa e il calcio perlopiù alle gambe, mentre il baseball e il basket furono riservati alle mani, salvo che erano le gambe a dover correre. In atletica, le gambe avevano tutto il campo per sé, perlopiù. La chiara divisione del lavoro fece del corpo umano una formidabile macchina biologica, capace di vincere in astuzia persino gli animali più grandi per quanto poteva realizzare in quantità e qualità.

Tuttavia, gli organi del corpo si resero conto che l’accordo permanente a cui erano giunti poteva ancora causare conflitto. La testa, stando lassù, poteva sentire di essere migliore dei piedi che toccavano per terra, o di essere la padrona, e gli organi sotto di lei soltanto dei servi. Misero in chiaro che in termini di potere, la testa e qualunque cosa sotto di lei, erano eguali. Per rimarcarlo, gli organi si assicurarono che dolore e gioia di qualunque organo fossero sentiti da tutti. Avvertirono la bocca che quando diceva il mio questo o quello, stava parlando per tutto il corpo e non come il solo proprietario.

Cantarono:
    Nel nostro corpo
    Non c’è servitore
    Nel nostro corpo
    Non c’è servitore
    Ci serviamo a vicenda
    L’uno per l’altro
    Ci serviamo a vicenda
    L’uno per l’altro
    Ci serviamo a vicenda
    La lingua nostra voce
    Tu mi sostieni e io ti sostengo
    Costruiamo un corpo sano
    Tu mi sostieni e io ti sostengo
    Costruiamo un corpo sano
    La bellezza è unità

    Insieme lavoriamo
    Per un corpo sano
    Insieme lavoriamo
        Per un corpo sano
        L’unità è il nostro potere

Questo diventò l’Inno del Corpo Unito. Il corpo lo canta ancora oggi e questo è quel che fa la differenza tra esseri umani e animali, o quelli che hanno respinto la rivoluzione eretta.

Nonostante quel che videro, gli animali a quattro zampe non avrebbero avuto nulla di questa rivoluzione. Il canto era una faccenda ridicola. La bocca era fatta per mangiare e non cantare. Formarono il partito conservatore della natura e rimasero attaccati ai loro modi senza mai cambiare abitudini.

Quando gli esseri umani imparano dal sistema degli organi, fanno bene; ma quando vedono il corpo e la testa come fazioni in guerra, uno al di sopra dell’altra, diventano simili ai cugini animali che hanno respinto la rivoluzione eretta.


Giulia Zuodar holds a PhD in translation from Trinity College Dublin and is a freelance translator. She mainly focuses on literary translation, with a special interest in postcolonial literatures and literatures in English.

Jemo Me Wot Atir Atir: Onyo Pingo Dano Woto Lacungu Cungu

The Upright Revolution 4


Acholi

Beatrice Lamwaka

Ikare macon angec onongo dano woto ki tyen-gi ki cing-gi calo lei mukene ma tyen-gi angwen.Dano onongo dwir loyo apwoyo lum,kwac onyo amuka.Tyen ki bad onongo loyo dul kom mukene:onongo gitye ki wang mwot marom:pal gwok ki wang pyer;otweng ki cong; odilo tyen,ngut bad,par tyen k icing ma weng gik ki nyig tyen ki nyig cing abic ma lyet onongo tye i nyig tyen ki nyig cing acel acel.Cing ki tyen onongo kiyubu marom ki nyig tyen abic ki tyen bene ma lwet tye i nyige acel acel.Cing ki tyen onongo kiyubu marom ma nyig tyen tye ki min nyig cing ki min nyig tyen ma dongo-gi kwange wa ikom lanyig cing ki tyen ma cok ki dye cing ki dye tyen.Ikare meno min cing onongo cok ki nyig cing mukene ni ki nyig tyen bene onongo tye cok ki nyig tyen.Tyen ki cing onongo gilwonge ni wadi macok.

Onongo gikonye me tingo kom kamma mito cito iye weng;i cuk,i dukan,i itto yat ki lor ki i wi yat ki wi got,kamo keken ma mito wot.Wa i pii bene,ongo gitiyo maber kacel me konyo kom bedo i wi pii,kwang onyo pye i pii. Onongo gingeyo loc alwak ki kwo kacel ma giworo twero pa ngat acel acel. Onongo bene ginongo kony ki bot dul kom mukene calo dwon ma oa ki i dog,winyo lok ki ikom it,ngweyo ki um,ki neno ki ikom wang.

Tic-gi ma kubbe oweko dul kom mukene nyeko mako gin matek. Gin onongo okwero miyo kony ki wadi-gi macok ki ryeko madongo ma gitye kwede. Nyeko owumu wangi ma ogengo gin bedo ki ngec ni tyen k icing tero gin i kabedo ma boco.Gucako bedo ki yub marac ikom lumii kony aryo magi.

Leb olego tam ki bot adam ci oketo i tic cutcut.Ocako bedo ki ur,malongo ikom tego ki kero pa cing ki tyen.. Nga ki ikin-gi matek loyo lawote,en obedo ki ur.Tyen ki cing ma onongo pe tye ki kit par ikom ngo ma lawote tye kwede,onyo romo timmo olego dwon ki bot dog ci ocako wacco ni gin tye ki lony loyo ikom kom loyo lawote.Lara man olokke oo wa i wacco ni nga ma nenno mit loyo;cing okato ki en nyige boco,dok bene kun cayo nyig tyen ni cek dok bene kinong.Me nenno ni lok pe oloye,par tyen okato lok ni me cayo tino pa nyig cing ma mogo kec neko!Man omedde pi nino ma pol ma kine mogo onongo balo ber bedo i yoo me tic kacel i kin-gi. I agikki-ne oo wa i lok me lara ni nga matye ki teko ki kero maloyo lawote,ci gucito bot dul kom mukene ni okony rocco wat i kin-gi. Leb aye okato ki tam ni omyero pyem obed tye ikin wadi macok aryo magi.Gin aryo weng oyee ni pyem ma leb okato kwede ni ber.En ma kono kitimo nining?Mukene omoko ni omyero obed pyem rette ikin tyen ki cing,mukene omyero obed pyem tuku ki pala lucwan,pyem core,pyem nge ngec onyo tuku tam matut ma weng kikwero woko pien kinongo ni pyem magi dul kom aryo ni peke ki kero marom me loyo.Dok en leb acelli aye olego tam ki bot adam ma onongo yoo mayot me cobbo lara man.Dul kom acel acel omyero okatti ki gin atima ma lawote omyero otim ma ngat man timo inge lawote.Cing ki tyen gin weng oyee tam man.

Pyem man obedo kamma ki jwero i bunga macok ki dog nam.Dul kom weng obero atera me nenno peko maromo poto atura ikom kom,ikare man ma dong pyem tye ikin dul kom.Wang oneno mabor ki kwiri neno peko maromo poto pi pyem man ki tung kamo keken,it gutere me winyo gin mo keken ma aa ki bor piny mo keken;um ogolo ot ume weng gin mo pe ogenge nyeyo gin mo keken marac ma wang okalo,ki winyo pire pa it; ki bene leb onongo tye atera me dange,ka peko mo onen.

Yamo orweyo pi pyem man i but bunga angwen,pii ki yamo.Lei latyene angwen aye okwongo o i kapyem man ma madongo ikine onongo omako jang yat ma alumalum ma nyutu ni giwoto ki kuc.Lei ma ogure ocoko lei ma nenno mit calo kwac, kitikiti, labwor, Amuka, Lalu, Lyec, kinaga, Dyang latunge boco,Jobi latunge cego,Apoli,Lajwa,Apwoyo lum,Buyu ki oyo.Ikin ma bedo i pii obedo iye Raa,Rec,Nyang ma guweko dul kom-gi ma malo i wi pii ki maping odong i nam. Latyene aryo Udu,Aweno ki Pikok gugoyo bwom-gi ki yom cwiny;Winyi okok ki i wi yat;Ojiri okok ikare weng.Opyen,Otwilkot,Odangkidi,Kolok omulu i ngom onyo ikom yat.Langogo owoto ma lwitte alwita ki deyo labongo rune,ma kitung cel lagwee obedo kalonge,ma pe bedo i kabedo acel.Ongera,Gunya,Gorila obedo kapye kwange i jang yat.Wa kadi ki lum bene obedo kayenge mot ki mwolo,ma kulle ka tire ma gigwenye agweny.

Ma dog tye ayaba kiwero wer me pyem man:

    Watimo man me bedo ki yomcwiny
    Watimo man me bedo ki yomcwiny
    Watimo man me bedo ki yomcwiny
    Pien wan weng
    Wa-a ki i cwec acel.

Cing ki tyen okwonge me yee adwoggi me pyem man;labongo,bura me aa woko ki i pyem man,jemo ony kweyo kom.

Cing aye okwongo katti ki atima: gubolo bau i ngom.Tyen lacam onyo lacuc onyo bene gin ayo weng omyero okwany bau man ci obol.Tyen aryo ni bene kiyee ni giromo penyo tam ki bot i kin-gi i cawa mo keken i kare me pyem man, ki bene giromo nongo kony ki bot nyig tyen acel acel onyo gin weng me cobbo tic man.Gutemo lokko ki coro,gutemo jami atima weng ento onongo pe gitwero illo maber,ento coro aye olo onongo gitwero gweyo dire manok.Inge nenno man,nyig cing olego dwon ki bot dog ci onyero dok onyero matek. Cing lapyem i pyem man gunyutu deyo-gi calo i pyem man calo i pyem beco ma gunyutu tino kom-gi ci gukwanyo bau.Gubolo kamma bor wa i bunga ma oweko neno me woro i kom-gi ki bot lupyem ki luneno.Gin onyutu diro mukene:Guyero kweyo matino ki i mucele ma i bakuli;gurwako uci i te libira;guyubu lating yec ma kitelo ki tol me tingo yen mapek;guyubu tong ma gubolo kamma bor,ma tic man nyig tyen onongo leko aleka pire.Tyen obedo mot ki ur ikom ngo ma wat-gi macok twero timmo.Cing luneno gudongo matek me nyutu neno me woro ki cwak ikom cing lawot-gi ma ocwero cwiny tyen tutwal. Ento pud nongo pe guyee illo cing-gi ni kiloyo gin kadi bed neno me cwer cwiny onongo nen i wang-gi ma nyig min tyen-gi onongo tye ka goyo lawala i kweyo kun gitamo ngo me amiya k icing me atima ma romo cungu wi-gi. Man dong onongo Odong kare pa tyen ki nyig tyen me miyo gin atima ki cing.Meg-gi onongo guwaco ni pe tek .Cing omyero oting kom ki i teng lawala acel wa i mukene. Man kit tic atima ababa ango nyig cing obedo ki tam ikom gin atima man.Onongo dong kare ne nenno kit ma man obi timme kwede.Jami weng ma ikom onongo tye ataro.Cing ogudu ngom;wang onongo cok ki ngom ma onongo pe twero neno maber,apwa odonyo i um oweko ojiro;tyen ki nyig tyen onongo tye i yamo:nyayo juu,luneno odange ci guwero tukutuku.

    Nyayo Nyayo juu
    Hakuna matata
    Fuata Nyayo
    Hakuna matata
    Turukeni angani

Ento wang-gi onongo tye ikom cing ki bad.Dul kom ma dakika macok angec onongo tye ka nyuttu diro ni onongo pe romo dire kadi manok.Inge kobo manok cing owoto dwonne woko pi arem,bad ocato ci oweko kom opoto.Guywee cid ok gutemo odoco. I cawa man gutemo ketto kin-gi me makko ngom maber ento nyig min cing keken aye onongo twero dire.Gutemo lore calo gadigadi ento man kikwero woko pien bene kitiyo iye ki tyen.Man onongo dong kare pa nyig tyen me nyero.Gulego dwon ki bot ki bot dog wek dok owinye pat ki ma cing onongo otiyo kwede ni.Winyo ngala man ocwero cwiny bad ci dok gutemo tingo kom odoco.Man ongayo gin woko.Ma guol cing ki nyig cing oyee ni gin atima man tek pe gitwero.Tyen cwiny-gi obedo yom me nyuttu diro-gi me tingo kom:gunyono tyen-gi i ngom,gunweco,gupye malo,gulenge wa lobongo retto kom i ngom kadi kical mo. Tyen luneno weng onyono ngom me nyuttu cwak ikom tyen lawot-gi.Cing oilo cingi me kwero tim pa tyen ma pe nyutu cwiny me tuku maber,kun wi-gi owil woko ni gin aye ocako wake ki diro-gi me timmo gin atima. Ento gin weng wa luneno onongo ni patpat pa kit cing tye : Nyig min cing ma dire kene ni ikare me tingo kom cung kene pe bedo i kanget luwote mukene ni.Dul mukene onongo dok mito cakko nyero ci dok gubedo ki neno mukene, mapat ki nyig min cing ma cung kene weko cing bedo goro en konyo me makko jami maber.Man ngo?Goro ma olokke odoko kero mayubu!Laro lok ikin dul kom me kato ki ngol me nongo laloyo otero nino abic marom ki wel nyig tyen ki nyig cing.Kadi bed gutemo kato ki nying laloyo oloyo gin woko;tyen ki cing weng olo tye ki gin mo ma gitimo maber loyo ma ngat acel pe romo bedo maber lobongo lawote.Gucako tam matut ikom lok man: kom kono obedo ngo,gupenye i kin-gi ci gumoko ni kom bedo acel ma nongo dul kom weng tye kacel,Dul kom weng omyero otii maber wek lawote otii maber.Wek pyem ma kit man obed peke anyim wek dul kom pe obed ariya ki luwot-gi dul kom weng omoko ni kom omyero owot atir ma tyen nyono ngom maber ma bad tye malo i yamo.

Kom iye obedo yom pi tam ma kimoko ento oyee ni lutino omyero ma gimulu amula ki tyen ki cing wek pe wi-gi owil kamma gin oa ki iye.Gupoko tic:tyen omyero oting kom ento ka kom dong oo kamma obi cito iye,c icing omyero tic mukene ma mitte onyo calo makko toktok. Ma nongo tyen ki par tyen timo tic matek me tingo kom ni,cing miyo kony me tic wek cam oo i dog.Dog onyo lak omyero onyam ci ocwal i dwon ci ocit i ic .Ic omyero obi mocce ci ocwal i cin ci mocce dong ket i dul kom mukene.Ic dong poko mukene ma kom pe mito ni kato woko ma kiromo ketto i ngom onyo kiyiko roco moc ngom.Gin apita dongo iye nyako nyige;cing pwono mukene ci keto i dog.Kit ma jami wilobo wire kwede. Kadi wa tuku ki gallo wang kipoko woko:wer,nyero ki lok ma kiweko ki dog;ngec ki gweyo odilo polle kiweko ki tyen,kun tuku odilo abola ki weko ki cing’ento kadi bed kumeno tyen aye konyo me ngwec i tuku magi.I pyem ngwec tyen aye timo pol pa tic man kene. Pokko tic ma kipoko ki dul kom ni oweko dano tiyo calo nyonyo ma loyo wa lee madongo loyo dano. Ento dul kom ni tic ma kipoko ni romo kello apokapoka ikin dul kom.Kit ma wic tye malo ni wic romo tammo ni en pire tek loyo tyen matye ping gudu ngom ni onyo ni rwot ma dul kom ma ping ni luticce Gutito ni malubbe ki kero pa dul kom wic ki dul kom mukene ni girom.Me cero katyen lok man dul kom omoko ni arem ma dul kom acel acel tye kwede kwako dul kom weng.Guciko dog ni man mega nica ni mega nongo tye kalok pi dul kom weng,pe macalo rwed gin mo pire kene.

Guwero:
    Ikom-wa
    Latic pa lawote peke
    Ikom-wa
    Latic pa lawote peke
    Wan wakonye ikin-wa
    Wan pi wun
    Wan wakonye ikin-wa
    Wan pi wun
    Wan wakonye ikin-wa
    Leb dwon-wa
    Mak cinga an amako megi
    Wayubu kom ma kome yot
    Mak cinga an amako megi
    Wayubu kom ma kome yot
    Deyo tye i ribbe
    Kacel watiyo
    Pi kom ma kome yot
    Kacel watiyo
        Pi kom ma kome yot
        Ribbe aye teko-wa

Man odoko lubaro pa kom.Kom wero watin ma man aye poko kin dano ki lee,onyo lee ma gukwero wot atir atir.

Mapat ki gin ma guneno,lee latyene angwen gukweyo lok man.Wero lubaro pa kom ni pe kwako dok bene niango gin. Dog kiyubu me cam pe me wer.Gucako dul me gwokko lobo ma orumu gin ma gumoko tam-gi pe me lokko kit-gi.

Ka dano onongo pyony ki ikom kit ma dul kom tiyo kwede,gitimo jami mabeco pi kwor-gi;ento ka guneno kom ki wic calo jo matye kalweny ma acel tye malo loyo luwote ci gibino cok tutwal ki lee ma wadi-gi ni ma gukwero tam ma kimoko ni omyero kiwot atir atir.


Beatrice Lamwaka is a recipient of 2011 Young Achievers Award. She was shortlisted for the 2011 Caine Prize for African Writing and was a finalist for the South African PEN/Studzinski Literary Award 2009. The anthology of short stories​,​ Queer Africa: new and collected fiction (2013), which includes her short story, won the 26th Lambda Literary Award in the fiction anthology category in 2014. She was selected as one of young African Scholars for the Harry Frank Guggenheim Foundation’s special program in 2009. Her stories have been translated into Spanish, Italian, and French.

Pirlitol Darodiingol/Ko Wazi Yimve Njahirta Dardarnde

The Upright Revolution 4


Fombina

Farida Yahya

Ndenno/voyma yimve zon no njahira kosze bee juuze bana tagle ze kosze nayi njahirta. Vivve Aadama vuriino Mboju, Sirgu e gaduuru ladde yaawugo. Kosze bee balbe vuriino vadootirgo dow terze luttuze: jokke maaje vuriino foondootirgo: balbe bee poove; covvuli bee kopi; kolvule bee kuu’uuje, kosze bee juuze, zon timminiri bee kooli jowi jowi bee pezeeli haa worjooru junngo e kosngal. Juuze bee kosze no kooli zin njeerootiri zon nanndi diga koola be worjooru haa yaago cifatoy. Voyma/ndenno hoondu worjooru zon no vadootirii bee kooli luttuzi, non non boo koola ngora nga kosngal. Kosze bee balbe zon no nawlootira.

Ze zon no mballootira haa roondaago vanndu haa ndu yizi yaago fu, to luumo, maggaago lezze e kooseeje, koo toye ze ngizi yaago. Koo nder ndiyam, ze kuuday ze mballa vanndu weeya, yino, muta. Ze potiday no ze ndarwida haa kuudal maaje. Ze potuno boo ze nguxo walliinde terze gozze, bana sawtu diga honnduko, nanze diga nowru, lumngol/soo’a diga kinal bee maa giize diga gite.

Piyal wasnuuji zon no foondi foti luuraayi wazi terze luttuze kaaji. Ze seyoraaki bee moxxere wuxaande/hagaande haa nawliraaje/denziraaje, kaajal wumniize ngam kosze e juuze babe maaje. Nden ze puzzi konnootirgo bee terze ciwtaaze zen.

Zemngal hagi dabare haa ngaandi nden fuzzi kuugal jisde nden. Ngal fuzzi hayzingo, bee bannguzum dow semmbe balbe e kosze. Ngale vurduno semmbe, ngal hayzini. Dawze zizi nawlirze meezaayi wannaago bee ko luttuze kuwata, nden ze kagi sawtu haa honnduko nden ze ngazi ko aaxugo way kannje vurdi samman/nafu haa vanndu dow luttuze. Zum warti jotta kam ngale vurdi woozugo; balbe njiltori bee juutugo kooli juuze maaje, non non boo ze mbusti kooli kosze way ndammi tekki kooli kosze njoviti mbii kooli juuze nawlirahoy mbeelaakoy cewkoy! Zum tokki felfeltirgo haa wazi nyalze zuzze, yaake feere haa zum haza ze kawta ze kuuda no haani. Zum volwi warti ka bawze wolwete; ze ngayliti ze xami terze luttuze kolla vurdu ngal nder maaje.

Nden zemngal waddi numo mum wii zum waza foondo. Ze fuu ze mbii zum dabare woonde. Terze gozze kam ngizii no zum waza durwo ngo kosngal e junngo. Gozze boo ndarwi dow fijo kafahi, xeftuki tedduzum, pargal, e pijirle gozze sey ni ze fuu ze njavaaka ngam ze torray terze gozze.

Haa jotta ni zum zemngal nde ngal hagi numo haa ngaandi, zum hanngal waddi ngurtorngol koyngol. Kala terngal fuu wardi bee jurkol mum, balbe e kosze ngerdi. Foondo ngon wazaa nder laynde yayniinde lavnde kombi maayo. Terze luttuze zen taskiti bozzum ngam koo woodi ko uddoto torra vanndu, ngam terze zen zon sukli kavda hakkunde maaje. Gite xeewi dayzum yajjini ngam kalluzum/torra no sewri fuu yi’a zum; noppi pizziti ngam nana sawtu no famziri fuu diga daayzum; kinal fifti poorooli mum laavi ngam soo’a nana, ngal hefta kalluzum zum gite ngi’aayi, noppi nanaayi, nden boo zemngal zon taskiti wullay hoola maatina to woodi kalluzum.

Henndu wifi maatini habaru foondo ngon haa buttuli nayi nder laynde nden, ndiyam bee henndu. Dabbaaji zi kosze nayi zon nder ko yaldiri, dabbaaji mawzi ngardi bee lice kecce ngam hollugo jam zi ngardi. Zum tokkal dabbaaji zi noone feere feere, ba Sirgu, wirso, rawaandu/njagaawu, gaduuru ladde, fowru, nyiiwa, tireewa, geelooba, nagge luwiinge e mbana, lelwa, hamfurde, mboju, doomburu, geezooji nder ndiyam, ngabbu liingu, ngilanngeeru, zi mbeeyi dow maaji wanngi haa pomowle ko lutti bo, nder maayo.

Dabbaaji zi kosze zizi, ndawwal, jawngal, zaawiisu wanngini powne mum zon seyseyti; colli njippi diga lezze; keezeezu wazi ko yimugo. Sansanzo/caycayzo, ngilngu, lingolinngoore, kaatoota ladi yahi dow lesdi koo lezze. Doonyorgal yahiri zayzum bee hakkiilo, nden pallaandi doggira zo’o doggira zo’o, de’’itataa nokkuure woore. Waandu, mbaanga, dorooru e diwa dow lice. Hattaa maa lezze e baafe nguuro lesno nden vamto.

Honnduko mavvitiri foondo ngon bee gimol:

    En ngazu zum ngam seyoo zen
    En ngazu zum ngam seyoo zen
    En ngazu zum ngam seyoo zen
    Ngam diga huunde woore xiftuzen enfu.
    Balbe e kosze kuni njavi ko darwa ngetti;
    Walaa baale, kulol kommbol, tikkol koo zaayol.

Balbe arti fuzzugo jurkol; ze cakkini lekki haa leddi. Nden kosze, nanal koo nyaamal, koo maa ze zizi fu xefti ngal sakkini ngal. Kosze zen ndarwida yaake foondo ngon, nden ze naftoroo kooli maaje go’o go’o koo zi fuu maaji, no kumtirta haaje. Ze kavda ze ngaylita zum; yerva zum; ze kavda no ze kavdiri fuu ze potaayi xeftugo zum bozzum: haa sottingo zum, ko ze mbaawata wazugo ni sey latugo zum sotta sezza. Yiigo non wazi kooli kagi sawtu diga honnduko zi ngazi ko jalugo. Balbe jurkooje xukkini uyti haa fonndo ngon, ze kolli sewsewru maaji nden nder kawtal feere ze xefti leggal ngal. Ze cakkini ngal daayzum nder laynde. Zum hayzini hilni poondoove e daaroove. Ze kolli mbawka e maskam feere bo: ze cuvti ngabbon njaareendi diga sigorga maaroori; ze lamni/wurni gaaraaji haa baate; ze ngazi injiyel pamarel xeftooyel lezze tedduze; ze ngazi jaare ze kuvii ze daayzum, cottinol ngol e kuuze ze kooli kosze potaayi sinaa nder koyzol. Kosze kam sey njoozi ngazi ko hayzingo bee kuuze denzirahoy maaje. Balbe daaroove kelli, kolli seyo zowtani balbe bandiije, zum suni zum sargi kosze masin. Fuu e non ze gerdaaki bee vureeki; ze njoozi ze njurngini ze ngewri, kooli maaje gorjooji zizi ngazi ko diidugo haa njaareendi ngazi tarde, no ze ngurtorto semteende.

Haa ragare ni, zum wakkati kosze e kooli mum ngatta jurkol. Ze mbii jurkol maaje kam koyngol. Juuze ndoondo vanndu ndu fuu tartodo bee maaru. Kooli kalliti mbii aye jurkol ginnaangol. Zum hunnde yiigo. Koo zume haa vanndu zon ruzziti. Juuze e tiggi to leddi; gite vaditake leddi, buttulli giize maaje faddaama zon suti leddi, sollaare nasti kinal, wazi ngal zon zisla; kosze e kooli mum zon sinngini dow henndu; daaroove ngazi ko yimugo e ndiwa e mbi’a nyayo juu,

    Nyayo Nyayo juu
    Hakuna Matata
    Fu’ata Nyayo
    Hakuna Matata
    Turukeni angani

Sey dey hakkiilo maaje zon dow juuze e balbe. Terze kollay noone maskam e kaayeefiiji mum nder wakkatiyel sezza caaliingel ze ngarti ze potaayi koo ze cotta. Juuze ngazi javle sezza sey ngazi ka bojji way nawzum, balbe ndalndalti, njorsiti sey vanndu yani. Ze ciwti nden ze puzziti fahin. Kadi bo ze kavdi ze porta kooli bozzum ze vucca leddi sey gorjooji maaje porti. Zi poondi zi cotta zum saldori ze ngam ze timminiri bee naftoraago kosze fahin. Dum yaake kooli kosze njalata. Ze kagi sawtuwol moddungol diga mozorgol e honnduko ngam ze njobito jaleekoy cewkoy koy kooli junngo njaluno.

Nde balbe nani uytaare kosze sey ze tikki ze monni nden ze kaykini ze poondi roondaago vanndu. Ze mbaawaayi ze cotti koo falannde. Juuze bee kooli nde tampi sey njankiri hokki hoore. Kosze kam zon ceyi ngazi ko hallugo maskamji mum e pijirle mum. Ze koosi wakkati ze njoki, ze ndiwi, ze towni ze juutini wazaayi vanndu yani. Kosze daaroove fuu pii leddi tabbitini zowtanii ze. Balbe vamti juuze peli fijo ngon, ze ngejjiti kannje puzzu no foondo fijo ngon.

Sey ni woodi ko ze kirliti huunde hesre woore bee daaroove fuu, ze kiriti gozzum kesum haa balbe: hoondu worjooru portinoondu yaake juuze jogiino vanndu vartake to kooli luttuzi. Terze nawlirze ngazi ka moosuki e njala nde ze kiriti non; nde worjooru varti dayti wazi juuze ngalaa semmbe waawataa disa, nannga, jogo bee semmbe. Zume zo’o? Njiiju wazi!

Terze ngazi ko yeddootirgo haa wazi nyalze zuzze ze keptaayi ngale vurdi mbawka, lissaafi kooli junngo e kosngal dow kala tergal fu. Sey ni ze kabdi ko mbaawata ze keptaayi beefiingal (vurdungal); kala terze nawlirze fu kilnii dow ko ze kuwi; walaa kuwoowal feere mum sinaa bee hawtaande go’ootal. Ze puzzi volinngo numo maaje ze kepti: ko wi’ete vanndu kam maa? Ze fuu ze xami, ze paami mobgal maaje fuu woni vanndu; ze zon sozootiri kala tergal fuu sey to zon huwa nden terze luttuze maa kuwa bozzum.

To zum wazay bano ngo foondo yeeso nden bo haza nastanngo/ jillinndirgo kuuze maaje, terze zen pottini diga hannde vanndu darodo yaha, kosze boo njaava leddi nden balbe boo keeda dow kena. Vanndu seyori bee pottinol ngol sey dey ndu accay vikkoy lada ngam taa ngejjita asli mavve. Ze cenndi kuuze: kosze ndoondo vanndu to ni haa ze njaari haa wonorde, juuze boo kuwa koo jogo ko huutinirte. Nden kosze bee teppe ndoondo donngal teddungal, juuze boo naftoro maskamji muuzum kuwana nokkuure, nden tabitina honnduko hevi nyamndu. Honnduko koo maa, nyiixe maako, xakka ndi, nden yervana mozorgol hokka reedu. Reedu boo vizza nafoojum fuu rufa zum nder laabi xiixam nden zi cenndana buttulli vanndu fuu. Nden reedu hoosa ceke ze nafataa fuu rufa haa yaasi koo ira nder leddi ndi vedda koonal. Lezze puza, ndima vikkoy, juuze liixo itta ngokkoy nden kokka honnduko. Ee, non woni tarde ngeendam.

Koo pijirle e gimi hilngo maa cenndiraama bana nii: gimol, jaleeze bee wolde accanaama honnduko; pargal e diwa diwa accanaama kosze; nden bolji pijirteezi juuze kam hokkitaama juuze, kadi bo, kosze mballira pargal. Pijirle dogga dogga kosze hokkitaama babal ngal fuu. Cenndol kuuze banngungol wazi vanndu warti ba masinyel marngel yonki, dabbaaji mawzi nder ko zi poti hebugo zuzzum tilimzum.

Non non bo, terze vanndu kepti jeerol kuuze tabutungol ngol tammi waddugo luural. Hoore heedunde dow hoositiray nde vuri kosze memooje leddi hayre laati mawnde nden terze luttuze les maare woni, maccuze tan. Ze kolli to semmbe kam, hoore nden bee ko woni les maare fuu, ze potay. Ko tabitintaka, terze zen kepti nawzum bee belzum to hevi gootal ze fuu ze maatay. Ze baggini honnduko ko acca wiigo zoo jey am, too jey am to ko wolway ko wolwana vanndu ndu fuu taa wi’a tergal gootal bana hanngal tan mari ndu:
Ze gimi:

    Nder vanndu men
    Maccuzo walaa/jeyaazo
    Nder vanndu men
    Maccuzo walaa
    En zon mballootira
    Jey meezen jey meezen
    En mballootira
    Jey meezen jey meezen
    En mballootira
    Zemngal zum sawtu/konngol men
    Jogam mi jogee
    Mahen vanndu yamru
    Jogam mi jogee
    Mahen vanndu yamru
    Kawtal zum bozzum
    Kawten kuuden
    Vanndu men yamza
    Kawten kuuden
    Vanndu men yamza
    Kawtal woni semmbe men.
    Zoo woni taakeere do’a vanndu.

    Vanndu wazi ko yimugo haa hannde kannjum
        Feerootiri vii Aadama bee dabbaaji,
        Koo zin zon caliizi ngaylitol darodiingol.

Bee zu’um ko zi ngii fuu, dabbaaji zi kosze nayi zi kevaayi pirlitol darodiingol. Way gimol kam zum huunde meere. Honnduko kam wazaama ngam nyaama naa yima. Zi kawti zi ngazi mobgel seyo maaji feere zi ngaylataa ngikke.

Nde vivve Aadama paami no terze cozootiri/njusvootiri, kuwa bozzum, to ni ve ngii vanndu bee hoore zon kavda, go’o zon dow gootal, ve ngarta bana dabbaaji mavve nawlirzi zin zon caliizi pirlitol darodiingol.

  
Read the English translation – The Upright Revolution: Or Why Humans Walk Upright by Ngugi wa Thiong’o
Edited by Adamu A. Siuto


Farida Yahya is a 29 year old entrepreneur, biochemist, writer, and mentor. CEO, LumoNaturals, Abuja’s foremost natural hair salon and shop. She is Editor-in-chief at northernlife.ng; A news and features website with the sole aim of celebrating youth initiatives, and shining a light on communities. Her interests also include; volunteering, charity and activism. She loves to read, write, create and network.

ADAMU A. SIUTO is a Pullo by tribe born in 1966 at Wuro Daande Mbanga, Sardauna Local Government, Taraba State Nigeria. He attended Tamvya Primary School from 1977 – 1983. He proceeded to Government Secondary Gembu in 1983 and completed in the year 1987. Consequently, he also furthered his education in the year 1989 to Federal College of Education, Yola where he red Agric Education Double Major and obtained his Nigeria Certificate in Education (NCE) in 1991. In the same year July, 1991 he took up appointment with Local Government Education Authority as a Classroom Teacher. He went to University of Maiduguri where he obtained his first degree in Linguistics/Fulfulde a combine honour in 2002. In 2003 he got admission in the same University to read M.A General Linguistics and at the same time was given a Graduate Assistant where he served for the period of two years. Presently, he is working with Taraba State Universal Basic Education Board, Jalingo