Revoluția statului drept. Sau de ce umblă oamenii în picioare

The Upright Revolution 4


Română

Iuliana Guillot

Cu multă vreme în urmă, oamenii obișnuiau să umble și în mâini și în picioare, la fel ca toate celelalte creaturi cu patru membre. Oamenii erau mai rapizi decât iepurele, leopardul sau rinocerul. Mâinile şi picioarele erau mai asemănătoare decât oricare dintre celelalte mădulare. Aveau până şi articulații asemănătoare: umeri și șolduri, coate și genunchi, încheieturi și glezne, palme şi tălpi, fiecare terminându-se cu câte cinci degete și pe fiecare dintre acestea crescând câte o unghie. Mâinile și picioarele aveau degetele dispuse în mod asemănător, de la cel mai mare până la cel mai mic. În acele vremuri, degetul cel mare de la mână era mai apropiat de celelalte degete, precum degetul cel mare de la picior. Mâinile și picioarele își spuneau verișoare dulci.

Se ajutau între ele să transporte corpul oriunde voia să se ducă: la târg, la prăvălii, în vârful copacilor şi în vârful munţilor, oriunde trebuia să se deplaseze. Chiar şi în apă colaborau foarte bine ajutând corpul să plutească, să înoate, să se scufunde. Aveau o relaţie democratică bazată pe egalitate. Puteau şi să împrumute funcţiile altor organe cum ar fi vorbirea de la gură, auzul de la urechi, mirosul de la nas şi chiar văzul de la ochi.

Ritmul și coordonarea lor perfectă le făcea pe celelalte organe să moară de ciudă. Acestea erau nemulțumite că trebuie să le împrumute darurile lor speciale verișoarelor lor. Gelozia le-a făcut să nu mai vadă faptul că mâinile și picioarele le duceau peste tot. Au început să comploteze împotriva celor două perechi de membre.

Limba împrumută un plan de la Creier și îl puse imediat în acțiune. Începu să se întrebe, cu glas tare, despre relativa forță a brațelor și picioarelor. Oare cine-o fi mai tare, se întreba ea. Cele două membre verișoare, care nu fuseseră niciodată deranjate de ce avea și ce putea face cealaltă, împrumutară acum glasul Gurii și fiecare începu să strige că era mai importantă decât cealaltă pentru corp. Nu trecu mult și începură să se întrebe cine era mai elegantă. Brațele se lăudau cu degetele lungi și fine ale mâinilor, făcând în același timp comentarii ironice despre degetele scurte și groase de la picioare. Ca să nu fie mai prejos, degetele de la picioare ripostară vorbind batjocoritor despre degetele subțiri ale verișoarelor muritoare de foame! Și așa trecură câteva zile, ceea ce le afecta uneori capacitatea de a lucra eficient împreună. În cele din urmă se puse problema puterii, și atunci au apelat la celelalte organe pentru arbitraj.

Limba propuse o întrecere. Ce idee genială, fură toate de acord. Dar ce fel de întrecere? Unele propuseră un meci de wrestling – brațele contra picioarelor. Altele sugerară o luptă cu săbii, jonglerii, curse de alergat sau jocuri precum șah sau dame, dar fiecare fu respinsă ca fiind prea greu de îndeplinit sau nedreaptă față de unul sau celălalt dintre mădulare. Încă o dată câștigă Limba, care, după ce împrumută gândul de la Creier, veni cu o soluție simplă. Fiecare pereche de mădulare urma să lanseze pe rând o provocare. Mâinile și picioarele fură de acord.

Întrecerea avu loc într-un luminiș din pădure, lângă un râu. Toate organele erau cu ochii în patru ca să nu le pască vreun pericol sau orice ar fi putut lua corpul prin surprindere acum că organele sale erau implicate într-o luptă internă. Ochii pândeau până în depărtare ca să surprindă până și cel mai mic pericol care ar fi putut să apară de oriunde; urechile se pregăteau să audă până și cel mai slab zgomot de la orice distanță; nasul își curăță nările și mai bine ca să detecteze mirosul oricărui pericol care ar fi putut scăpa grijuliilor ochi și atentelor urechi; limba era gata să urle și să strige: Pericol!.

Vântul răspândi vestea întrecerii în cele patru colțuri ale pădurii, apelor și văzduhului. Animalele cu patru picioare au fost printre primele care s-au adunat, multe dintre cele mai mari ținând ramuri verzi în semn de pace. Era o mulțime colorată formată din Leopard, Ghepard, Leu, Rinocer, Hienă, Elefant, Girafă, Cămilă, Vaca cu coarne lungi și Zimbrul cu coarne scurte, Antilopă, Gazelă, Iepure, Cârtiță și Șobolan. Locuitori ai apelor, Hipopotamul, Peștele, Crocodilul își urcară partea din față a corpului pe malul râului lăsând restul în apă. Viețuitoarele cu două picioare, Struțul, Fazanul, Păunul bătură din aripi cu entuziasm. Păsările ciripiră în copaci, Greierele cântă tot timpul. Păianjenul, Viermele, Centipedul și Miriapodul se târâră pe jos sau prin copaci. Cameleonul se strecură pe furiș, cu grijă, fără grabă, în timp ce Șopârla fugea peste tot, fără să stea o clipă locului. Maimuța, Cimpanzeul, Gorila săriră din creangă în creangă. Până și copacii și tufișurile se legănară ușor dintr-o parte în alta, se înclinară iar apoi rămaseră pe rând nemișcate.

Gura deschise întrecerea cu un cântec :
Facem aceasta ca să fim fericiți
Facem aceasta ca să fim fericiți
Facem aceasta ca să fim fericiți
Căci noi toți
Ne tragem din aceeași natură.

Mâinile și Picioarele jurară să accepte rezultatul cu demnitate; fără izbucniri isterice, fără amenințări cu boicotarea, greve sau sabotaje.

Mâinile lansară prima provocare: aruncară un băț din lemn pe jos. Piciorul, stângul sau dreptul, sau împreună, trebuiau să ridice bățul de pe jos și să îl arunce. Cele două picioare putură să se consulte în orice clipă în timpul întrecerii, să-și desfășoare degetele separat sau împreună și în orice ordine pentru a-și îndeplini sarcina. Au încercat să îl răstoarne, să îl împingă, au încercat tot felul de combinații, dar nu au reușit să îl ridice corect. Cât despre să îl deplaseze, nu au reușit decât să îl arunce câțiva metri. Văzând aceasta, Degetele de la mână au împrumutat sunete de la gură și au râs, și au tot râs. Mâinile, competitoarea, s-au fălit ca la un concurs de frumusețe arătându-și siluetele, iar apoi, în felurite moduri, au ridicat bățul din lemn. L-au aruncat departe în pădure, provocând un strigăt colectiv de admirație printre participanți și spectatori. Mâinile și-au demonstrat și alte îndemânări: au cules grăunțe mici de nisip dintr-un bol cu orez; au cusut cu acul; au făurit mici scripeți pentru a deplasa bucățile mai grele de lemn; au făcut niște săgeți pe care le-au aruncat destul de departe; gesturi și fapte la care degetele de la picioare puteau doar visa. Picioarele nu puteau decât să stea și să se minuneze la vederea unei asemeni dexterități și flexibilități ale verișoarelor mai suple. Mâinile spectatorilor bătură din palme furtunos în semn de admirație și solidaritate cu colegele lor, ceea ce supără nevoie mare picioarele. Dar nu aveau să se dea bătute: chiar și în timp ce stăteau acolo morocănoase, degetele cele mari de la picioare desenau mici cercuri în nisip încercând să găsească o probă la care să câștige.

În cele din urmă, veni rândul picioarelor și degetelor acestora să lanseze o provocare. A lor, spuseră ele, va fi simplă. Mâinile trebuiau să poarte corpul dintr-o parte a cercului în alta. Ce provocare stupidă, se gândiră degetele de la mâini cu aroganță. Era o priveliște care merita văzută. Tot ceea ce ținea de corp era cu susul în jos. Mâinile atingeau pământul, ochii erau apropiați de pământ, câmpul viziunii le era mult limitat de marea apropiere față de pământ, le intra praf în nas, ceea ce le făcea să și strănute. Picioarele și degetele acestora pluteau în aer: nyayo juu, au strigat spectatorii cântând cu voioșie.

Nyayo Nyayo juu
Hakuna matata
Fuata Nyayo
Hakuna matata
Turukeni angani

Dar atenția le era fixată pe mâini și palme. Organele care cu doar câteva minute în urmă demonstraseră incredibile îndemânări, de-abia se mai puteau mișca. După doar câțiva pași, palmele urlară de durere, mâinile se clătinară, tremurară și lăsară corpul să cadă. Se sprijiniră și mai făcură o încercare. De data aceasta au încercat să răsfire degetele pentru a se sprijini mai bine de pământ dar doar degetele cele mari reușiră să se întindă. Au încercat să facă roata însă această mișcare fu descalificată deoarece ar fi implicat și picioarele. Venise rândul degetelor de la picioare ca să râdă. Împrumutară tonuri groase, guturale de la gură pentru a contrasta cu râsetele ascuțite pe care le folosiseră degetele de la mână. Auzind râsetele de batjocură, mâinile se înfuriară și făcură o ultimă încercare disperată de a duce corpul. Nu au reușit să facă nici măcar un pas. Sfârșite, mâinile și degetele acestora se dădură bătute. Picioarele își expuseră cu mândrie performanța atletică. Mărșăluiră, tropăiră, alergară, făcură câteva sărituri în înălțime, în lungime, fără a permite corpului să cadă nici măcar o dată. Toate picioarele spectatorilor băteau din picioare în semn de aprobare și solidaritate. Mâinile își ridicară palmele pentru a protesta împotriva acestei manifestări lipsite de corectitudine, uitând în mod convenabil că ele începuseră întrecerea.

Dar toată lumea, inclusiv spectatorii, au observat ceva ciudat la mâini: degetele cele mari, care se întinseseră atunci când mâinile încercau să ducă corpul au rămas separate de celelalte degete. Organele rivale erau cât pe ce să-și reia râsul când observară altceva: nu numai că degetul cel mare acum separat nu scădea eficiența mâinilor, ci le sporea și mai mult capacitatea de prindere și apucare. Ce mai era și asta? Deformarea născuse puterea de a forma!

Dezbaterea dintre organe cu privire la cine urma să fie ales câștigător ținu cinci zile, precum numărul de degete de la fiecare mădular. Dar, deși încercară în toate chipurile posibile, nu se putură hotărî în a declara un câștigător clar, fiecare pereche de mădulare fiind cea mai bună la ce știa ea să facă mai bine, și niciuna nu se putea descurca fără cealaltă. Atunci începu o sesiune de dezbateri filozofice: ce era corpul, până la urmă, se întrebară cu toții, și atunci au realizat că corpul era reprezentat de ei toți împreună și că fiecare făcea parte din celălalt. Fiecare organ trebuia să funcționeze bine pentru ca toți să funcționeze bine.

Dar pentru a preîntâmpina o astfel de întrecere în viitor și pentru a-i împiedica să stea unul în calea celuilalt, toate organele au decis ca de acum înainte, corpul să umble în picioare, cu tălpile strâns lipite de pământ și cu mâinile în aer. Corpul fu mulțumit de această decizie dar le permise totuși copiilor să mai meargă în patru labe ca să nu își uite originile. Sarcinile fură împărțite: picioarele puteau duce corpul însă odată ajunse la destinație, mâinile urmau să îndeplinească toată munca necesară în vederea făuririi sau mânuirii uneltelor. În timp ce picioarele și tălpile îndeplineau sarcina dificilă de a duce corpul, mâinile puteau să se întindă și să își folosească îndemânarea pentru a lucra pământul și pentru a se asigura că mâncarea va ajunge la gură. Gura, sau mai degrabă dinții acesteia, urmau să o mestece și să o trimită prin gât spre stomac. Stomacul urma să strângă toată bunătatea și să o toarne în sistemul său de canale prin care urma să fie distribuită către toate locașurile corpului. Apoi, stomacul urma să preia deșeurile prin sistemul său de canalizare de unde corpul urma să le distribuie peste câmp sau să le îngroape sub pământ pentru a-l fertiliza. Plantele urmau să crească și să dea rod, mâinile să culeagă o parte din acesta și să îl ducă la gură. Oh, da, cercul vieții!

Până și jocurile și distracțiile fură împărțiră pe măsură: cântatul, râsul și vorbitul rămaseră în grija gurii, alergatul și fotbalul cu precădere picioarelor, în timp ce baseball-ul și baschetbalul fură rezervate mâinilor, picioarele nu trebuind decât să alerge. La atletism, picioarele aveau de departe tot terenul pentru ele. Diviziunea clară a muncii transformă corpul omenesc într-o formidabilă mașină organică, depășind chiar și pe cele mai mari dintre animale în ceea ce privește realizările sale cantitative și calitative.

Cu toate acestea, organele corpului și-au dat seama că acordurile definitive la care ajunseseră ar putea totuși să mai nască conflicte. Capul, care stătea deasupra tuturor, s-ar fi putut gândi că e mai bun decât picioarele care atingeau pământul sau că este stăpânul organelor de sub el, care sunt doar servitori. Au subliniat faptul că în ceea ce privește puterea, capul și tot ceea ce era sub acesta erau egali. Pentru a marca acest lucru, organele s-au asigurat că durerea și bucuria resimțită de oricare dintre acestea va fi simțită de toate celelalte. Au avertizat gura că atunci când se adresează vorbește în numele întregului corp și nu în calitate de proprietar al acestuia.

Au cântat:
În corpul nostru
Nu există servitori
În corpul nostru
Nu există servitori
Servim unul celuilalt
Noi pentru noi
Servim unul celuilalt
Noi pentru noi
Servim unul celuilalt
Limbă, glasul nostru,
Susține-mă și te voi ține
Construim un trup sănătos
Susține-mă și te voi ține
Construim un corp sănătos
Frumusețea este unitate
Împreună lucrăm
Pentru un corp sănătos
Împreună lucrăm
Pentru un corp sănătos
Unitatea este forța noastră.

Acesta a devenit „Imnul Întregului Corp”. Corpul îl cântă chiar și în ziua de azi, de aici diferența dintre oameni și animale sau cei care au respins revoluția statului drept.

În ciuda a ceea ce văzură, animalele cu patru picioare nu își doriră această revoluție. Cântatul era ridicol. Gura era făcută să mănânce, nu ca să cânte. Au format partidul conservator al naturii și au rămas la vechile lor obiceiuri fără a le schimba vreodată.

Când oamenii învață de la rețeaua de organe, fac un lucru bun; dar când văd capul și corpul drept părți adverse într-un război, cu unul deasupra celuilalt, încep să se asemene cu verișoarele lor, animalele care au respins revoluția statului drept.


Translator: Iuliana GUILLOT

Holder of a B.A. in English and French Language and Literature and of an M.A. in American Cultural Studies, Iuliana Guillot started out as an EFL teacher after which she gradually migrated towards the field of translation and interpreting. She translates legal, medical and marketing materials but also short stories, autobiographical novels and is part of the team of translators working for FITS, one of the most important theatre festivals in Romania. 

Proofreader: Adina FODOR

Adina Fodor, Ph, D., has been working in higher education international cooperation for the past 12 years, at the same time teaching English for specific purposes and more recently courses of communication for international environments, and delivering trainings on intercultural communication. Her experience in translating and interpreting dates from further back, as this has been a perpetual preoccupation and interest ever since her undergraduate studies in English and French language and literature.

Rö qe mba kunda do tar njaa ne: See gelee ban bba deouje njaa do dee ge tar wa.

Ngambai

Mbaihoguemel Samuel

Ketté ge leou lé deouje njaa asena ge nékundaje ge gol dee so so bee mbata deen d’om gol dee nang lem qe ji dee nang lem to bba njaa né. Deen d’ain ngwod d’unda ëm lem, ngaraou lem qe kasbani lem to. Gol deouje lem qe ji deouje lem to lé to mbor nan’d deb ba. Kuru gol deouje lem qe kuru ji deouje kârâ to asena qe do bag deouje lem, qe mër rèeng deouje lem to. Kil ji qe ta keji deouje qe kwöji ngonn gol qe kem kil ji deou, qe ji deou , qe gol deou qe nganneeje deen mi-mi lem qe elji qe elgol deouje kârâ to kenneng lem to. Ji deouje qe nganneeje lem ge ngann gol deouje lé d’asena ya rai-rai. Mee ndea genn lé kon ji deou lé to mbor nganneeje ‘g deb, kon gol deou kârâ to togebé ya lem to. Gol deouje qe ji deouje ndaà deen pana, deen to njemeekonje.

Deen d’oré nan mès ndaà d’unn ro deou lé d’aou né loo ge méee ndigi asena qe loo ra gadje’g lem, loo néndogoje’g lem, d’unnee d’aou sea tàr loo ge al kag ése loo ge in do mbal ‘g uru nang, looje lai ya ge yeen ndigi k’aou kenneng ndaà deen ra sea togebé ya. Lée dann mann’g kârâ, deen d’oré nan mès d’aree in do mann’g tàr, esé d’aree alèe mann lem qe and mee mann’g lem to. Deen d’om meen de nan’d sad tobei d’oré nan mès loo kula noji nan’d le dee. Deen d’askem deji barkemroje ge rang qe mba k’oré se dee mès do kula ge neelé asena qe ndu deou ge in qe reou ge to tâ deou’g esé ndu ge in ge reou ge ro mbi deou’g esé bain né ge in qe reou ge ro em deou ‘g lem qe k’oo loo qe in ge reou ro kem deou ‘g lem to.

Loo ge deen d’oré nan mès esé d’om nan’d sad togebé ndaà ar njé ge rang lé ra se dee nii yaan tobei deen d’enji njé meekonje neelé bein-bein to. Takenji nii ge to mee dee’g neelé ar kem dee tö sum-sum lal kar dee ger to ge gol deou qe ji deou bba d’unn dee d’aou se dee ge yô ge neen bée el. Gelee ge neen bba, deen d’unn kudu kon njuman woji do gol deou lem qe ji deou lem to.

Ndon deou unn kudu k’aou kinga kàa- do- deou qe mba sang goso kon njuman lea. Yeen deji rea tâ qe ndea ge boi wel woji ne do né ge golje deen qe jije d’askem ra. Yeen deji rea tâ pana: see dann dee deen ge joo neelé see nan bba singà yaan uru do maree wa. Njemeekonje ge to golje qe jije neelé deen ndiman ndu ro tâ deou’g tobei deen pana: Jeen lé n’to maji dum mbuna barkemroje ge rang lai. Deen tel deji ro dee ta pana: see nan bba ngal to danna ndigi-ndigi mbuna mareeje’g wa. Jije d’unda kàr dee pana: ngann ji neenje lé ar danna ndigi-ndigi, tobei deen tel pa qe ta kogo pana: ngann golje ndàa gwöji tobei deen ndër do nan’d lem to. Ngann golje lé d’in d’illa kenneng pana: ngann jije lé ëng këng-këng asena qe deou ge bbo tolèe bée. Njuman neelé to meen dee’g ar kurée eou ar loo k’om nan’d le dee sad qe mba ra kula to ge ketté lé goto. Géee ge gogo ndàa deen sang reou qe mba deji ro dee ta k’oo see nan bba askem kuru do mareeje’g wa. Ndàa deen sang reou d’inga barkemroje ge rang qe mba kar dee d’illa kag do ta ge neelé d’ar dee.

Ndon deou lé ya bei tel pana: maji kar dee ra né naa-singà qe mba k’oo see nan bba a kuru do mareeje’g wa. Barkemroje ge rang lé d’om sea naa do’g tobei deen pana to takenji ge maji yaan. Nê see ddi bba to né ge kem ra wa. Njé ge nanje pana: Rö – nan bba to né naa-singà ge maji kar jije qe golje d’illa do nan’d. Njé nge rang pana, maji ra né naa-singà qe kiambas bba esé ngwod bba maji kar dee ndum né nan esé né naa-singà ge asena qe ra néndamje qe mba ndum né naa. Ndon tel aou ro kàa- do- deou’g ya bei ndàa teen qe takenji ge rang tobei pana: maji kar nana kârâ mbuna jije qe golje lé ya teen qe né naa-singà lea qe mba dum né maree. Jije ge golje lé deen pana, maji ra togebé ya.

Loo ra né naa-singà neelé to meekör’g mbor mann kuu’g deb. Barkemroje d’ishi pèrèrè qe mba kar né ge majel kara kârâ teen do daro ‘g el loo ge jije qe golje d’aa ra né naa-singà neelé. Kem deou ishi pèrèrè qe mba ra kula lea qe mba tenn mee kör neelé qe mba k’oo boo lee né ge majel a teen ndàa qe mba kosee reou ge rang. Mbi ndàa tuga mbia gèng ishi né pèrèrè qe mba kar boo lee kàa né ge majel a bbar ndàa qe mba karee og léee lem to. Em-deou ndàa kodèe reou emee aree ar ngàt-ngàt ishi né pèrèrè mba kar boo lee né ge kem oo el esé mbi oo el ndàa yee a taa bain qe mba kula dee to ge né ge majel aou ree qe mba kar dee d’wa né do gol ro dee to. Ndon – deou ndàa gol do rea ishi pèrèrè qe mba ra né wel-wel loo ge né ge majel a kuba dee nang bus.

Lël unn sôr né naa-singà neelé and aou né mee körje ge lem aou né dann mannje’g qe looje lai-lai lem to. Bee bba daje ge mee wala’g ge gol dee so-so lé teen qe barkem kagje ji dee’g asena qe nétwoji ge kan kula noji nan’d bba ree d’inga dee né loo nee naa-singà ‘g neelé. Daje qe kudu dee kudu dee taa loo pel-pel. Deen ge gaji dee ngal- ngal lem qe deen ge gaji dee göjo- göji lem to.Deenje bba neen ya: ëm lem, ngaraou lem, kasbani lem, maakör lem, toboin lem, rigem lem këre lem, pulapula lem, jamal lem arkas lem qe yeg lem, lia lem qe baila lem, bbëd qe bangla lem to. Deen ge dann mann’g asena qe ab lem màar lem qe kanjije lai ya d’or do dee tar dann mann’g tobei d’yan ro dee bura dann mann’g qe mba k’oo ne né naa-singà neelé lem to. Daje ge gol dee joo- joo asena qe miro lem, tanji lem, ra rolel d’isa né bag dee mir-mir lem to. Elje qe gel dee –gel dee ra kam kagje d’aree bbar mir- mir lem to. Ndiri korje d’os pa qe kàrje lai ya mee ndea genn lé lem to. Gadmagarje qe ngann kuruje ge tèn –tèn ge d’ag nang esé kululuje d’aou qe looje lai-lai do kagje ‘g lem qe dalèe qe taa mee dee nang qe looje lai lai lem to. Lia ndàa yee illa méeen pon njaa lom-lom tenn loo sô-sô nê baila ndàa ain qe looje lai-lai ar loo asée el lem to. Bbëdje qe banglaje tal kagje d’om yô ge neen lem to. Loo ge boo lee I tenn do kagje oo ndàa lël aou se dee ge yô ge neen tobei lam ndàa loo tel ar nding lem to.

Tâ deou bba or ta reou loo né naa-singa ge neelé qe pa kos togebé pana:

Jeen n’ra togebé qe mba shi né qe rolel
Jeen n’ra togebé qe mba shi qe rolel
Jeen n’ra togebé qe mba shi né qe rolel
Mbata jeen lai lé j’in ginn koji ge kara ba

Jije deen qe golje d’unda ndu dee nan’d mânn né ro dee qe ndu noji tobei deen pana: kand né naa-singaà neelé deou a ra ong kenneng el lem, a ra dingam kenneng el lem, a ra karee tuji el lem, a ra qe ji ngao mbad el lem to.

Jije ya d’unn kudu né naa-singà neelé ketté. Deen d’unn ddugru kag d’illa nang ndàa deen deji golje qe mba kar dee d’unda singà dee nan’d d’unn d’illa rang. Golje ge dokol qe dogel d’inga nan d’or sôr nan’d tobei d’inga ngann golje qe mba kôré nan mès ndaa qe mba kunn ddugru kag ge to né naa-singà neelé killa rang. Loo ge d’inga nan togebé ndàa d’unda singà dee nan’d nê loo kunn ge tàr killa rang lé léee dum dee tès. Loo k’aou né ge ketté kârâ goto lem loo tel né ge gogo kârâ goto lem to. Nduburu ya bba deen nduburu bël bee bbo loo rea ge rang goto. Loo ge jije d’oo togebé ndàa deen ndiman kogo ge to tâ deou ‘g tobei deen kogo né golje mbata d’askem kunn ndugru kag neelé ge tàr el. Jije njaa gaman, kogo , ra rolel tobei tel d’unda ro dee nan’d ndàa deen d’unn ndugru kag neelé d’unda m’ari d’illa rang ar kem daje lai ya turu ge do dee’g togebe to. Deen ra neje ge rang ya bei, d’wa néso ge d’ula qe ngö bura mee nang ‘d d’or raga lem, d’ula kulà kem bolo libri’g lem to. Deen ra neje ge guburu qe mba kodo né kagje ge boi-boi lem to. Deen ra ningàje qe mba tur karee aou eou yaan lem deen ra neje bula ge ngann golje d’askem ra el lem to. Golje ndàa kem dee ya bba d’ishi d’oo ne né ge njemeekonje le dee ge ngal ndigi-ndigi asena qe deouje ge lab or dee bee d’aou ra. Daje lai ge ree loo né naa-singà ge neelé d’unda ji dee rab-rab d’ula ne ronduba do jije’g to. Nê lee bee ya kârâ loo ge d’aou d’unda ji dee togebe ndàa, ngann golje d’aou gër nang qe mba teen qe né naa-singà le dee ya lem to.

Mee karee ge nee ndàa deen d’yan tareou d’ar golje qe ngann golje qe mba teen qe né naa-singà le dee nga. Deen pana : kan neenje ndàa to né ge lam ba bée. Deen d’woji gad loo nang gir-gir tobei d’ula jije pana maji kar dee d’wa kagro deou lé bura ya njaa ne gang loo’g neelé. Jije pana, né naa-singà mbë ge ban bba togebé wa. Maji tenn k’oo bba. Neje lai ge to kag ro deou ‘g lé tel rea wagsa. Jije ge to kagro deou’g lé oso nang rëb. Kem deou tel ge nang ar loo karee oo loo qe kuree lé goto. Korö uru em deou ‘g aree kès aou nang ddeng-ddeng. Golje ge ngann golje ndàa deen tel ro dee ge tàr: nya ya juu. Daje lai ge ree loo né naa-singà ‘g neelé d’ur kii wel- wel tobei deen pana:

Nyayo nyayo juu
Hakuna matata
Fuata nyayo
Hakuna matata
Turukeni angani

Takenji le dee lai lé to ge do jije qe ngannjije ya goo kara ba. Barkemroje ge twoji ro dee kem mardeeje ge neelé ya loo qe mba kar dee d’unn kagro deou qe mba ra né naa-singa neelé goto ge ban bba bee wa. Loo ge d’wa lam ya ndàa ji dee wei përeg, d’aou né yo-yo neen neen ndàa dyan kagro deou lé d’aree unda nang rib. Loo ge d’wa ro dee lam ndàa deen tel ree d’unn ya bei tobei deen pana maji teen qe ngann jije lé yerere bba banelle j’aa kunn né bei nê konji ya qe karee ba bba teen rea ge raga nê deen ge lai ndàa léee goto. Deen ndigi ra né gir-gir bba qe mba kunn né kagro deou lé bei nê léee neelé gol bba askem la se dee do’g bei bee ndàa léee goto ya tobei. Leeegenee ndàa golje qe ngann golje nga bba d’unn kudu kogo jije. Deen d’aou ndiman kogo ro tâ deou’g tobei deen kogo toso qe goo dee goo dee. Leeegenee ndàa ong in qe jije püü ar dee tel d’aou qe mba kunn kagro deou lé gogo ya bei nê loo ge d’unn lé d’askem k’od né ddegesè el ya saar. Jije qe ngann jije d’enji pi ndàa d’uba né naa-singà neelé d’yan. Léeegenee bba golje qe ngann golje ra rolel twoji né néger le dee. Deen ra rolel d’unn gol për lem, tàl tàr d’ain gwod lem , deen tàl ge tàr lem ge nang lem d’unn né kagro deou lé lal karee oso nang. Golje qe ngann golje lai ge ree loo né naa-singà’g neelé tuba nang d’aree ddang yir-yir d’oso né ginn golje’g tobei deen twoji to ge d’om se dee nan’d sad lem to. Jije d’unn ji dee ge tàr tobei deen pana: né ge sein golje aou raije lé to léee’g el nê mee dee wei lal kar dee ger to ge deen ya bba ra neelé ketté to.

Léee ge nee lé, deen ge njera né naa-singàje qe deen lai ge ree loo né naa-singà ‘g neelé d’inga néndoo kara. Loo ge jije qe ngann jije d’aou qe mba k’unn kagro deou neelé ndàa kon ji or rea qe karee. Barkemroje ge nje ra jang je d’om nan’d d’aou kogé mbata deen d’enji to ge konji ge or rea qe karee neelé a kor singà dee nê loo ge yee or rea qe karee neelé ndàa ar singà jije qe ngannjije lé in do maree’g ge ketté-ketté togebé. Deen deji ro dee ta pana see ddi bba togebé wa. Konji or rea ge raga ya nê singà dee in do maree ‘g ge ketté –ketté.

Mban bba qe mba kar dee d’ula dee see nan bba teen kor non mareeje’g wa ndaà deen m’ain nan ta do’g as ndo mi twoji né ngann jije ge mi lem qe ngann golje ge mi lem to. Bee bba loo ge deen tenn d’oo togebé ndàa loo killa ta do nan’d goto. Barkemro ge rara kârâ ra kula ge woji dea ya. Tobei deen kara kara lai lé d’oré nan mès lem to. Bee bba ar takenji kemkàr ge rang ree oso do maree’g ar dee togebé: see kagro deou lé see to ge ddi wa. Loo ge deen deji ro dee ta togebé ndàa deen d’illa kenneng pana: Kagro deou lé to jeen ya kara kara lai tobei jeen j’and mee nan’d ge yo ge nee lem to. Barkemro deou ge kara njaa maji ndàa reaje lai lé a k’aou maji ya to.

Bee bba qe mba kar né ge togebé lé tel teen do ci’g ndo ge rang bba illa né kag non si’g el ndàa jeen j’unn ndu si qe mba kar kagro deou lé golje d’unnee tàr njaa sea lem ji deou a to ge tar lem to. Bee bba kagro deou lé rea lelee yaan mbata ndukunn neelé, nê yeen pana , qe mba kar meen ngannje wei do loo ge jeen j’in kenneng lé el ndàa deen d’a njaa gol dee so ya. Bee bba barkemroje k’ai nan kula ge d’a ra qe léee- léee lem to. Golje d’a k’aou qe deou loo ge yeen ndigi k’aou kenneng nê loo ge deou ishi nang mban ndàa, to ta le jije qe mba ra kulaje lai ge yeen woji kwoji ra. Loo ge golje d’a kodo deou k’aou sea rara kârâ to ta le jije qe mba sang néso qe mbata tula tâ deou’g neelé lem to.

Tâ deou a so né ndàa a kula né qe reou ge ro gwos deou’g qe mba karee aou kei –boo ciin ‘g. Kei boo-ciin neelé a kor mannee ge maji qe mba karee njaa ro deou’g. Tobei ciin ndàa deou a k’aou dubu mee ndö’g qe mba karee ar do nang singà lem to. Bee bba loo ge kam nainje a teen ndàa, ji deou a k’aou sang qe mba ree kul né deou lem to. Bee ya yee bba to reou shi do nang nee le deou.

Léee bee ya kârâ, barkemroje pana: néje lai ge j’or kemee neelé kârâ banelle a tel to néjog mbuna si’g ya bei. Do deou askem pana nee bba n’ishi tàr ddoi mbata golje ndàa d’aou njaa nang ndàa nee ya bba n’to mbai do barkemroje lai mbata deen lai lé d’ishi gel nee ‘g nang. Nê deen pana, boo lee woji do kuru do nan ndàa deen lai ya d’asena boo njekuru do maree goto. Bee bba deen tel ya tobei, qe mba kar tapa si neelé to njang ndàa loo ge barkemro kara inga doo ndàa jeen lai ya ro si a ddiri njig-njig to. Deen d’illa mbër d’ar tâ deou d’ula pana: a ra né qe doroi el nê jeen lai ya bba j’aa k’omje nan’d qe mba ra.

Deen d’os pa pana
Mee kagro deou lé,
Barkemro deou ge a to ngonn njéshi le maree lé goto
Mee kagro deou lé,
Barkemro deou ge a to ngonn njéshi le maree lé goto
Jeen n’la qe nan ge yô ge neen
Jeen ya lai
Jeen n’la qe nan ge yô ge neen
Jeen ya lai
Jeen n’la ge nan ge yô ge neen
Ndon ge to ndu si lé
Maji kari w’am ge roi’g ndàa ma kârâ ma k’woi ge rom ge to
Jeen j’ar kagro si ar ngàt-ngàt
Maji kari w’am ge roi ‘g ndàa ma kârâ ma k’woi ge rom’g to
Jeen j’ar kagro ro si ar ngàt –ngàt, maji le daro lé to k’om nan’sad
J’oré nan mès j’aou ra kula mba kar kagro ar ngàt-ngàt
J’oré nan mès j’aou ra kula mba kar kagro ar ngàt –ngàt
K’om nan’d sad bba to singà si.

Yee bba to goso pa ge woji do daro. Pa neelé bba kagro os aree twoji kunda ro bbed le deou qe nékundaje ge rang lem qe deen ge ndigi shi qe do dee ge tar el lem to.

Lee togebé ya kârâ deen ge gol dee so-so lé ndigi kar do dee to ge tàr el ya saar. Pa neelé tel to nékogo ba ar dee. Tâ deou lé to mba néso boo qe mba kos né pa el. Né ge meen dee on byan do ‘d lé ya deen d’ar kenneng njang boo loo tel takenji le dee rang lé goto.

Loo ge deouje d’om nan’d sad do kula ge barkemro deeje d’aou ra ndàa kula neelé aou maji nê boo lee kagro deou qe do deou d’aou naji nan to ge ma m’uru do m’aremje ndàa léee neelé jeen tel asena qe njemeekonje le si ge to ge daje ge mbad ro qe mba kar do dee tel to ge tàr bee ya lem to.


Mbaihoguemel Samuel

La revolucia vertikaliĝo: jen kial la homoj paŝas rekte

Esperanto

Antonio Riccio

Antaŭ longa tempo la homoj kutime iris krure kaj brake, same kiel ĉiaj kvarmembraj kreitaĵoj. La homoj estis pli rapidaj ol leporo, leopardo aŭ rinocero.

Kruroj kaj brakoj estis inter si pli proksimaj ol aliaj korpopartoj: inter ili la artikoj similis: ŝultroj respondis al koksoj; kubutoj al genuoj; maleoloj al pojnoj; piedoj al manoj, ĉiu kun kvin unghavaj fingroj. La fingroj, de halukso kaj polekso ĝis etfingro, same sekvis unu la alian. Dum tiuj tagoj la polekso, same kiel la halukso, estis pli proksima al la aliaj fingroj.

Kruroj kaj Brakoj konsideris sin mem kiel parencojn.

Helpante sin reciproke, ili ebligis, ke la korpo laŭvole iru ĉien: iri al bazaro, butikumi, grimpi supren-suben sur arbon aŭ monton, konklude moviĝi ĉiŭdirekten. Eĉ en la akvo, ili laboris en konsento por helpi la korpon flosi, naĝi aŭ subnaĝi.

Iliaj interrilatoj estis bazitaj sur demokrateco kaj egaleco. Ili povis ankaŭ deprunti funkcion de korpaj organoj, nome: paroli buŝe, aŭdi orele, flari naze kaj eĉ vidi okule.

Ilia perfekta kaj stabila akordiĝo igis la aliajn korpopartojn verdaj de envio.
Tiuj malamis cedi al la parencoj siajn apartajn talentojn. Ĉar Kruroj kaj Brakoj kelkfoje ilin anstataŭis, ili estis blindigitaj de ĵaluzo.

Do tiuj komencis intrigi kontraŭ la du paroj.

Lango adoptis tiun planon de Cerbo, kiu tuj estis plenumita.
Ĝi laŭte komencis sin demandi pri la realaj povoj de Kruroj kaj Brakoj. Ĝi sin demandis, kiu estas el ili la plej forta.

Nu, ĉiu paro da membroj, kiu neniam turnis sian atenton al tio, kion la alia faras aŭ povos fari, nun diris buŝe, ke ĝi estas por la korpo la plej grava.

Post iom da tempo ili komencis interdisputi pri la eleganteco; Brakoj laŭdis la longajn maldikajn manfingrojn, poste kontraŭe, ili parolis kun moka tono pri la mallongaj dikaj piedfingroj. Tiam la piedfingroj prete reagis dirante moke, ke la maldikaj manfingroj havas aspekton de malsatantoj. Ĉar tio longe daŭris, ili ne plu kunlaboris en plena akordo.
Sume la afero precipe koncernis la povadon; nu ili turnis sin mem al aliaj korpopartoj por arbitracio.

Lango proponis konkurson.
Kia brila ideo!, ĉiuj konsentis. Nu, kion fari?

Kelkaj proponis matĉon de wrestling – lukti per kruroj kaj brakoj.

Aliaj konsilis, ke oni skermu, ĵonglu, kuru, ludu ŝakojn aŭ damojn, sed ĉiuj proponoj estis malaprobitaj, ĉar ili estis malfacilaj por aranĝo aŭ malbonaj por unu aŭ la alia membro.

Ankoraŭfoje Lango ŝtelis ideon de Cerbo kaj prezentis facilan solvon. Laŭvice la du paroj proponos defion.

Kruroj kaj Brakoj tion akceptis.

La konkurso havis lokon en senarbejo ĉe rivero. Nun kiam kelkaj korpopartoj sin okupas pri la interna defio, ĉiuj organoj iĝis tre singardaj por eviti, ke la korpo falu en danĝeron.

Okuloj atente ĉirkaŭrigardis por ekvidi ĉian danĝeron, eĉ la malplej seriozan aŭ proksiman;
Oreloj estis pretaj aŭdi sonojn, eĉ la malplej percepteblajn, ĉar malproksimaj;

Nazo purigis la naztruojn, ĝi estis la plej taŭga por flarsenti la danĝerojn, kiujn preteratentis vidado kaj aŭdado;

Lango pretis kriegi alarmon.

Vento disvastigis la sciigon pri la konkurso en ĉiuj anguloj de la arbaro, akvo kaj aero. La kvarpieduloj estis la unuaj, kiuj kolektiĝis, multaj el la plej grandaj kunportis verdajn branĉojn por montri, ke ili alvenis en paco.

Estis bunta svarmo da Leopardoj, Gepardoj, Leonoj, Rinoceroj, Hienoj, Elefantoj, Ĝirafoj, Kameloj, longkornaj Bovoj kaj kurtkornaj Bubaloj, Antilopoj, Gazeloj, Leporoj, Talpoj, kaj Ratoj.

Akvaj Bestoj, Hipopotamoj, Fiŝoj, Krokodiloj, parte emerĝante kuŝigis sian supran parton de la korpo sur la riverbordo.

Dupieduloj,Strutoj, Meleagroj kaj Pavoj, vigle svingis la flugilojn; Birdoj sur arboj pepadis; Griloj senhalte kantadis.

Araneoj, Vermoj, Miriapodoj, krablis sur teron aŭ arbojn.
Kameleonoj ŝtele, singarde, lante iris, dume Lacertoj rapidkuris tien kaj tien kaj neniam haltis ĉe loko.

Simioj, Ĉimpanzoj, Goriloj, saltadis de branĉo al branĉo.
Krome Arboj kaj Arbustoj delikate ondiĝis tien kaj reen, kliniĝis, kaj fine restis senmovaj laŭvice.

Buŝo malfermis la konkurson kun kanto:

Ni tiel faras por esti feliĉaj
Ni tiel faras por esti feliĉaj
Ni tiel faras por esti feliĉaj
Ni ĉiuj egale devenas de sola Naturo

Kruroj kaj Brakoj promesis akcepti trankvile la verdikton, kaj do ili ne kapricos nek faros bojkoton nek faros strikon nek faros lantecan strikon.

Brakoj prezentis la unuan defion: ili terenĵetos lignopecon. La dekstra aŭ maldekstra kruro, aŭ la kruroj kune, devos preni de la tero la lignopecon kaj poste ĝin forĵetos.

Dum la provo ili povos laŭvole interkonsiliĝi kaj uzi la piedfingrojn, kune aŭ aparte, por ke tiuj helpu plenumi ĉiamaniere la taskon.

Nu, ili penis ruli kaj ŝovi la lignopecon; malgraŭ ĉia klopodo ili ne sukcesis ĝin preni de la tero: entute per piedbatoj ili sukcesis nur ĝin movi antaŭen je kelkaj coloj.

Tion vidante, la manfingroj, per buŝo, komencis ripete eligi sonojn de ridado.

Post kiam la defianto Brakoj paradis per sia svelta aspekto, kvazaŭ ĝi partoprenus en konkurso pri beleco, per sinsekvaj pluraj manieroj ĝi prenis de la tero la lignopecon. Kiam ili ĝin ĵetis foren en la arbaron, spektantoj kaj konkurantoj eligis kune ekkriojn de admiro.
Poste ili montris aliajn talentojn:

ili plukis tre malgrandajn sablerojn de bovlo por rizo; ili tredis fadenojn en kudriltruojn; ili faris tre etajn puliojn por movi la plej pezajn lignopecojn; ili faris kelkajn lancojn, kiuj estis ĵetitaj ŝufiĉe malproksimen; konklude ili per manfingroj povas fari, kion Kruroj povas fari per piedfingroj nur en sia imago.

Nu al Kruroj restis nur admiri elmontradon de lerteco kaj fleksebleco fare de la parenco per sveltaj manoj. La brakoj de la spektantoj aplaŭdis tondre, en signo de estimo kaj solidareco, siajn similulojn, kio tre konsternis Krurojn.

Tamen ili ne sin sentis venkitaj: ja kvankam ili estis tie ankoraŭ iom tristaj, farante per la dikaj piedfingroj svagajn cirkletojn sur la sablo ili elpensis la plej bonan el la defioj.

Fine por Kruroj kaj piedfingroj venis la vico prezenti defion. Ili mem asertis, ke ilia defio facilas: la manoj devos pasigi la tutan korpon tra ringego.

La arogantaj manfingroj opiniis, ke la defio tre facilas. La spektaklo estas vidinda.

La korpo estis tute renversita. La manoj tuŝis la teron; la okuloj estis tiel proksimaj al la tero, ke ili ne plu povis plene ĉirkaŭrigardi; la polvo en la naztruoj kaŭzis ternojn; Kruroj kaj piedfingroj moviĝis en la aero tien kaj reen. “Nyayo juu” laŭte kantis gaje la spektantoj:

Nyayo Nyayo juu
Hakuna matata
Fuata Nyayo
Hakuna matata
Turukeni angani

Samtempe ĉiuj fiksis sian atenton sur Brakoj kaj manoj.
Tiuj, kiuj antaŭ nelonge jam montris posedi multon da eksterordinaraj talentoj, nun pene sukcesis antaŭeniri je unu jardo.

Post malmulte da paŝoj la manoj eligis krion de doloro kaj Brakoj ŝanceliĝantaj balanciĝantaj lasis fali la korpon.

Ripozinte iom, ili faris novan klopodon.

Ĉi-foje oni penis disetendi la fingrojn, por ke ili gluiĝu pli bone al la tero, sed nur la poleksoj estis etenditaj kun sukceso.

Poste ili klopodis moviĝi kiel ĉarorado, sed ĉi tio ne estis permesata, ĉar tiu moviĝo postulas ankaŭ la uzon de Kruroj.

Nun estis la vico por la piedfingroj ridi. En komparo kun la manfingroj, kiuj jam ridaĉis, ili ridis gorĝe.

Tre koleraj pro ilia malŝato, Brakoj penis forte movi la korpon. Sed ili ne estis kapablaj fari paŝon. Lacegaj, manoj kaj fingroj kapitulacis.

Nun la feliĉaj Kruroj elmontris siajn atletajn talentojn: ne lasante fali la korpon, ili surloke takte batis per la piedoj, trotis, kuris, saltadis en alto kaj en longo.

Ĉiuj piedoj de la spektantoj komencis piedbati la teron en signo de ŝato kaj solidareco.

Tiam Brakoj levis siajn manojn por protesti kontraŭ tiu ne sporta konduto; oni forgesis intence, ke nun estas ilia vico sin elmontri.

Nu ili ĉiuj, inkluzive de la spektantoj, rimarkis strangaĵon pri Brakoj: la poleksoj, kiuj estis etenditaj kiam la manoj klopodis movi la korpon, nun estis pli malproksimaj de la aliaj fingroj.

La rivaloj estis pretaj denove mokridi, kiam ili rimarkis ankaŭ tion: neniom tia polekso igis malpli efikaj la manojn; ĝi plibonigis ilian kapablon kapti kaj teni.

Kio tio estas? Monstraĵo, kiu ŝanĝiĝis al bonaĵo!

Dum kvin tagoj respondaj al nombro de la fingroj de ĉiu membro, la diversaj partoj de la korpo diskutis pri la venkonto.

Ili penis trovi solvon, tamen ili ne sukcesis fari elekton, ĉar ĉiu paro da membroj estis la plej brava en tio, kion ĝi faras; do neniu povas ignori la alian.

Poste ili komencis filozofii: ĉiuj sin demandis, kio do estas la korpo, kaj ili ĉiuj komprenis, ke la korpo estas tutaĵo el diversaj partoj, kiuj interagas. Ĉiu korpoparto devas bone funkcii, por ke la tuta korpo bone funkciu.

Por eviti, ke en la estonteco tiu konkurso aŭ alia simila situacio okazu, ĉiuj korpopartoj kune decidis, ke ekde nun la korpo devos paŝi rekte: firmaj kruroj sur la grundo kaj liberaj brakoj en la aero.

La korpo estis kontenta pri tio, sed ĝi permesos al la infanoj kvarpiediri, por ke ili ne forgesu sian originon.

Poste oni destinis por ĉiu taskon: la kruroj transportos la korpon tien, kie la manoj laboros farante aŭ uzante instrumentojn.

Sume oni destinis por kruroj kaj piedoj la pezan taskon transporti la korpon, kaj por la etenditaj lertaj manoj la taskon doni formon al materialo kaj porti la manĝaĵon ĝis la buŝo.

La buŝo maĉos dente la nutraĵon, kiu estos englutita. En la stomako ĝi estos transformita en bonan likvon, kiu poste alvenos en la intesto de kie ĝi estos distribuita al ĉiuj foraj anguloj de la korpo. Dume la digestaj ruboj, antaŭ ol esti eliminitaj, trapasos la kloakan intestan kanalon: la fekaĵo kuŝos sur la apertaj kampoj aŭ estos enterigita, por ke ĝi fekundigu la grundon.La plantoj fruktos; oni plukos mane la plej karnajn fruktojn, kiuj estos manĝitaj.

Ho jes, jen la Rado de la Vivo!

Krome oni decidis pri la ludado kaj amuziĝo:

per la buŝo oni kantos, ridos kaj parolos,
per la kruroj oni ludos futbalon kaj kuros,
per la manoj helpataj de la kruroj per kiuj oni kuros, oni ludos basketbalon kaj basbalon. Per la kruroj oni precipe ludos la atletajn sportojn.

La klara divido de laboro inter ĉiuj faros la homan korpon eksterordinara biomaŝino supera je kapableco al ĉiuj aliaj estaĵoj.

Kaj tamen la diversaj korpopartoj komprenis, ke tia definitiva aranĝo ne plene povos eviti, ke oni venu ankoraŭfoje en konflikton.

La kapo, la plejsupra korpoparto, povus pensi, ke ĝi estas pli bona ol la piedoj tuŝantaj la teron aŭ ĝi estas la estro, kaj do la malsupraj korpopartoj estas nur servantoj.

Do oni klarigis, ke ĉiuj, de la kapo ĝis la piedoj, egale havos la povon. Por forigi ĉiujn dubojn oni decidis, ke doloro kaj ĝojo sentataj de unu estos samtempe sentataj de ĉiuj aliaj.
Fine oni diris, ke kiam la buŝo parolos, ĝi parolos en la nomo de la tuta korpo.

Ili ĉiuj ekkantis:

En nia korpo
ne estas servantoj.
En nia korpo
ne estas servantoj.
Reciproke ni servas nin.
Unu por ĉiuj, ĉiuj por unu.
Reciproke ni servas nin.
Unu por ĉiuj, ĉiuj por unu.
Reciproke ni servas nin.
Lange ni ĉiuj parolas.
Reciproke ni helpas nin.
Ni faras la korpon sana.
Reciproke ni helpas nin.
Ni faras la korpon sana.
Unueco estas beleco.
Ni kunlaboras por fari la korpon sana.
Ni kunlaboras por fari la korpon sana.
Unueco estas forto.

Tiu kanto “Ni Ĉiuj estas Korpo” estis adoptita kiel himno. Ekde tiam la kantado montris la diferencon inter homoj, bestoj kaj tiuj, kiuj rifuzis la revolucian vertikaliĝon.

Kvankam la kvarpieduloj atente rigardis ĉion, ili ne volis partopreni en tiu revolucio. La afero pri la kantado ŝajnis al ili ridinda, ĉar la buŝo servas por manĝi kaj ne por kanti.
Laŭ Naturo, ili konservative decidis ne ŝanĝi siajn ĉiamajn kutimojn.

Kiam la homoj konsideras sian korpon kiel tutaĵon, ili ne eraras, sed kiam la kapo blinde konfliktas kun la aliaj korpopartoj, tiam la homoj alproksimiĝas al tiuj, kiuj ne volis paŝi rekte.


Antonio Riccio is an Italian writer and translator who won second place in the International Prize for Translation in Esperanto – Republic of San Marino 2018. He studied Esperanto at the Italian Esperanto Institute, Naples. His works in Esperanto include The land of the fairies tales/La fabellando, and According to Pasolini/Laŭ Pasolini.

Credits: Bonus Edition, Jalada 05: The Fear Issue

fear bonus cover

**

Editor: Wanjeri Gakuru

Fiction Editors: Abdul Adan, Zak Waweru

Poetry Editor: Richard Ali

Cover Art (Source Image): John Jennings, Get Out, Buck!, 2017. Digital Media.

Cover Design: Marziya Mohammedali.


First published in July 2018
ISSN 2413-0524

© Jalada Africa Trust, 2018
P.O. Box 45140
Nairobi 00100
Kenya.
letters@jalada.org

Copyright © 2018 by Jalada Africa.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, reprinted, or reposted elsewhere without the prior permission in writing of Jalada Africa.

For enquiries concerning reproduction of selections from this anthology, write to jaladaafrica@gmail.com


Creative Commons License
JA 05: Bonus Edition by Jalada Africa is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Permissions beyond the scope of this license may be available at http://jalada.org/about/.

Ma ɣef teddun yemdanen s ibeddi

Tamazight

Salem Zenia

Zik n zik, imdanen llan d amured i ttmuruden, teddun ɣef ifassen d iḍarren, am nutni am iɣersiwen nniḍen ittmuruden ɣef kuẓ yegwmamen. Amdan ittɣawal ugar n uwtul, ugar n umayas neɣ abuyic. Iḍarren d yifassen ur ggugen gar-asen am igmanen nniḍen n tfekka : ɣur-sen tiwermin isnefken, tuyat d taɣmiwin, tiɣemmar d yifadden, tiwetẓa d yifassen ; ifassen d yiḍarren fell-asen semmus iḍudan d semmus n tfednin i yiwen, d waccaren ɣef yal aḍad d tal tifdent. Ifassen d yiḍarren medrarin fell-asen semmus iḍudan d semmus n tfednin, deg udebbuz ar taleṭṭaṭ, di tefdent tameqqrant ar tameẓyant. Ussan-nni adebbuz inteḍ ɣer iḍudan nniḍen, am tefdent tameqqrant tenteḍ ɣer tiyaḍ. Ifassen d yiḍarren ttemyinin gar-asen arraw n watmaten.

Ttemyalen gar-asen i usiweḍ n tfekka anida tra ad teddu, ama ɣer ssuq, ɣer tḥanut, ad tali s addag, ad tali s adrar, neɣ ad d-tader, neɣ ɣer yal tama i ɣer tra ad tekk. Ula deg waman ttemyalen akken ad tifrir tfekka ɣef aman, ad teddu ɣef aman neɣ ad teɣḍes. Gan d imagdayen, d igiddiwen, gar-asen. Zemren ad d-reḍlen yerna ad sqedcen neɣ ad seddun tawuri n yegmanen nniḍen am tin n yimi s imesli ines, tin n umeẓẓuɣ s tmesliwt ines, tin n tinzarin s ukḍu ines d tin n wallen s yiẓri nsent.

Anya nsen d umsefhem yellan gar-asen sekkren tismin i yegmanen nniḍen n tfekka. Rfan fell-asen, ggumman ad sen-surfen imi i ten-terra tmara ad sen-reṭṭlen timusniwin nsen ɣas akken d arraw n watmaten i llan. Usmen ɣef ifassen d iḍarren imi d nutni i ten-ittawin, imi d nutni i ten-isenwiwilen. Bdan sɣamayen-asent i snat n tyugwin-a : ifassen d yiḍarren.

Yekker yiles isuter-d taxazzabit ɣer wallaɣ, yundi-tt imir imir. Yebda itetter, ittsuɣu, isteqsay, ɣef tezmert-a lan ifassen d iḍarren ma s tidet tella. Isteqsay anwa deg-sen i d anezmar. Arraw-nni n watmaten : ifassen d yiḍarren, ur ǧin nudan ad issinen anwa izemren ad yeg kra neɣ ur izmir ad yeg kra gar-asen di sin. Kkren reḍlen-d imesli ɣer yimi bdan ttsuɣun ula d nutni, qqaren : ur yelli win yellan d axatar ɣef tfekka nnig-sen nutni. S akkin qqaren anwa deg-sen i ibedden ɣer yiman-is. Iɣallen bdan ttzuxxun s iḍudan iɣezfanen iguṭṭmanen n ifassen nsen, kkaten di tfednin: d tuccmitin, d tiwezlanin d tizuranin. Tifednin si tama nsent rrant tiselqab, wwtent-d deg iḍudan usdiden yusren aksum amzun d imelluẓa. Wwin-tt akken, ttemlaqaben ayen din d ussan ar almi ttgammin tikwal ad seddun tiwuriwin nsen akken iwata. Taggara tuɣal d taluft n tnezmart, kkren ssutren deg yegmanen nniḍen n tfekka ad frun gar-asen, ad ten-frun.

Yekker-d yiles yenna : tifrat-is d timsizzelt. Iger-asen-d timsizzelt, takti ters fell-asen d tirni. D acu-tt ? Kra nnan d imenɣi — ad yennaɣ ufus d uḍar. Wiyaḍ nnan yif-it wurar s wefru, neɣ urar n takurin, tazzla neɣ urar n tiddas, maca ula d yiwet di tikta i d-fkan ur teffiɣ fell-asen, ugin-tent imi ta ur s-zmiren ad tt-salin, ta tusa-d nnig tezmert n yiwen gar-asen, n wa neɣ wayeḍ. I tikkelt nniḍen d iles i yessutren awal i wallaɣ, i s-d-yufan tifrat. Yal agman n tfekka ad icqirrew s nnuba. Ifassen d yiḍarren mtawan.

Tamenyugert ad d-teḍru deg yiwen ugwni di tlemmast n teẓgi ɣer tama n wasif. D tirni igmanen n tfekka ṭṭfen addud ma ɣef i d-iḍerrun neɣ kra izemren ad yaɣ tafekka skud igmanen ines gren iman nsen deg imenɣi deg agwens ines. Allen unant yal tiɣmert yellan di teẓgi-nni ma ɣef i d-iḍerrun neɣ i d-ittnulfun. Imeẓẓuɣen smaccwen ad slen i yal imesli i d-ittawi waḍu, inzaren fersen tafriwin-nsen ad kḍun yal tujjut n kra n tmeḍrurt zeglent wallen ur tt-ẓrint neɣ zeglen imeẓẓuɣen ur s-slin, ma d iles iṭṭef addud ad isuɣ neɣ ad ilaɣi: “ɣurwet iman-nwen”.

Aḍu issaweḍ isali n tmenyugert ɣer yal tama di tamiwin yellan di teẓgi, deg waman neɣ deg uzwu. Imruruden ssawḍen-d d imezwura glan-d s tseḍwa tizegzawin ittusemma aql-aɣ nusa-d s talwit. Agraw d aberqac yella deg-s uɣilas, amayas, izem, abuyic, ifis, illew, amdeɣ, alɣwem, tafunast mm-acciwen iɣezfanen d uzger s wacciwen ines iqermaḍen, izerzer, amellal, agerẓiẓ, inẓed, aɣerda. Imezdaɣ n waman am : ubanɣu, aslem, aɣucaf, sḍalen-d ixfawen nsen ɣer yiri n waman ma d tidefrin nsen zzrent deg wasif. At sin iḍarren am : yinhil, tasekkurt d ṭawes, ttejqelliben kkaten s wafriwen, igḍaḍ sčewčiwen ɣef addagen, ma d ibẓaẓ ttawin ccnawi. Tissisin, ijirmḍen, times-wwaḍu, timigziwin, ttmuruden ɣef tmurt neɣ ɣef addagen. Tata tteddu yiwet yiwet, s uxmat, s tuffra, ma d amulab ittazzal kan i t-ittawin ɣer tama i t-id-ittarran ɣer tayeḍ. Ibki, acimpanzi, aguril, neṭṭwen si tseṭṭa ɣer tayeḍ, ula d addagen d yidurna ttnuddumen si tama ɣer tayeḍ, kennun, ttbeddaden s nnuba.

Ikker yimi yendeh ad tebdu temsizzelt s yiwet n tezlit :

    Ad neg aya akken ad nefreḥ
    Ad neg aya akken ad nefreḥ
    Ad neg aya akken ad nefreḥ
    Acku nekkni merra
    Nusa-d seg ugama

Iɣallen d yiḍarren gullen ar d mtawin s wayen ar ad d-iffɣen si temsizzelt. Ur ttilin wurfan, ur ttilint tgalliwin, ur yettili usunded neɣ arway n wurar.

Iɣallen nedhen s ucqirrew : sersen taqejmurt n usɣar ɣer tmurt i uḍar ayeffus neɣ i uzelmaḍ, neɣ di sin yid-sen, ad mlamin ad tt-id-ddmen imir ad tt-ḍeggren akkin. Iḍarren zemren ad mcawaren gar-asen, zemren ad seddun tifednin nsen yiwet yiwet neɣ i merra, ɣer yal tama, akken ad awḍen s iswi nsen : tuddma d uḍegger n tqejmurt. Mlaman-as, ad tt-ttin, ad tt-deggren, zzin-as, kkren-as amek ar ad tt-refden, ar taggara ggumman. Kra neddben, kra deggren, kra mlaman, staxren-tt imimuc ɣef anida tella ters. Mi walan tagnit akken, kkren iḍudan ssutren-d imesli ɣer yimi akken ad ḍsen, ar deqqal ḍsan, ḍsan, ar almi ṛwan taḍsa. Iɣallen imuraren, teddun s unerfud uqerru amzun d timsizzelt n tfulki, skanen-d tiddiwin nsen tusdidin, nutni s ttawil nsen kan, ur knin ur grarben, ddmen-d taqejmurt-nni ḍeggren-tt akkin di teẓgi, dɣa yuli-d imesli n usgedhi ger imeshanayen d yexsimen nsen yellan dinna. Rnan mlan-asen-d tisfuggurin nniḍen : kkren fernen ijdi ɣef rruz di tedwat, snin tisegnatin, sfuggren-d tijerrarin i usiweḍ n iqejmuren iẓayanen, sfuggren-d ixtucen wwten deg igenni ssawḍen-ten ar wanida ur ttawḍen, gan isillifen, isɣalen, gan ayen ur zmirent ad tgent tfednin ula di targit. Iḍarren ur zmiren ad qqimen, ad sikkiden, ad ttawin lewhi s wallen, ɣef uhanay n warraw n daddat-sen usdiden. Iɣallen yellan gar imeshanayen wwten llir d uceqqer i usebɣes n iɣallen i sen-yernan deg unezgum i iḍarren. Ɣas akken, iḍarren ugin ad fken mayna, ɣas yuli-ten-id uɣilif, tifednin timeqqranin jerḍent deg ijdi ttnadint ad d-afent ttawil akken ad ilint d timezwura di temsizzelt.

Taggara tewweḍ-d nnuba n iḍarren d tfednin ad cqirrwen. Acqirrew nsen fessus i sen-nnan. Ifassen ad awin tafekka s timmad-is seg iri ɣer yiri n ugwni. Akka i d tibbuhelt i nnan iḍudan s utihi d tebzegt. Kra din di tfekka yetti, ifassen nnulen akal, allen wwḍent ar wakal tettwargel-asent tmuɣli, takka tekcem s anzaren taggara ar neṭṭzen kan, iḍarren d tfednin ttenherwalen deg igenni : imeshanayen ttsuɣun dɣa cennun : nyayo juu.

    Nyayo nyayo juu
    Hakuna matata
    Fuata Nyayo
    Hakuna matata
    Turukeni angani

Ma d tamuɣli nsen ɣer ifassen d yiɣallen kan. Igmanen n tfekka yellan yakan d utwilen ur ssawḍen ad ddun ula kra n isurrifen. Gren kan kra n tsurrifin dɣa ifassen bdan ttsuɣun si tesnen. Iɣallen nherwalen, mderkalen, bran-as i tfekka teɣli. Sgunfan kra, uɣalen kkren tikkelt nniḍen. Tikkelt-a celxen iḍudan iman nsen akken ad ṭṭfen deg wakal, maca anagar idebbuzen i izemren ad celxen iman nsen. Kkren ad rren iman nsen d tasegrarabt dɣa gguman, imi ma ur ttekkin iḍarren d awezɣi, dɣa ḍsant daɣen tfednin fell-asen. Sutrent-d aneqneq n teḍsa ɣur yimi akken ad tifrir teḍsa nsent ɣef tinna n iḍudan igan taḍsa taṣadit. Iɣallen mi walan akken tabzegt nsen rfan, kkren ad ssiwḍen tafekka ɣas ur zmiren. Ur tt-semwawlen ula asurrif. Ggumman, ifassen d yiḍudan fkan mayna.

Iḍarren burrfen s yigan nsen : bedden, uzzlen, qluqlen, jqellben, neggzen, ur teɣli tfekka ula tikkelt. Iḍarren merra n imeshanayen teddzen akal d tabdadt ɣer tama nsen. Iɣallen refden ifassen nsen i ucetki ttun d nutni i d imezwura i tt-id ibdan.

Merra dinna, ula d imeshanayen, gren tamawt yella kra yellan ɣer iɣallen : idebbuzen-nni icelxen i mi kkren ifassen ad awin tafekka qqimen akken bḍan ɣef iḍudan nniḍen. Igmanen n tfekka niqal tcuf-iten-id teḍsa i mi gren tamawt yella wayen nniḍen, beṭṭu n udebbuz ɣef iḍudan i iɣillen d akraf ara sen-d-yernu yuɣal d tazmert i sen-d-yerna, tazmert n tummẓa. D acu-t waya ? tizelgi tuɣal d tafulki !

Ameslay i d-yellan ger igmanen n tfekka akken ad d-fernen anwa i d amezwaru yekka semmus wussan ; yekka azal n wayen yellan n tfednin d iḍudan ɣef yal agman ama d aḍar ama d afus. Kra mmeslayen ggumman ad d-kksen anwa i d amezwaru yerna ur ittili fell-as wawal. Yal agman yessen ad yeg ayen i s-isnefk ugama, wa ur izmir ad yili ma ur yelli wayeḍ. Imir yekker umeslay annect, yal wa isfelsif si tama-s : ttren iman nsen ɣef tfekka amek tga, rran i iman nsen, afen tafekka d nutni ma ddukklen, wa iger deg wa. Yal agman di tfekka isnefk ad yeddu akken iwata akken ad ddun wiyaḍ akken iwata.

Akken ur d-ḍerrunt temsizzal am ta ar zdat, kkren nebḍen yegmanen n tfekka, nnan : s ya d afella tafekka ad teddu s ibeddi, iḍarren ad rsen ɣef tmurt, ifassen deg igenni. Tafekka tezmumeg ɣef yinbiḍ i ɣef mtawan, maca yunef i yerban ad mrurden akken ur tettun aẓar nsen. Bḍan tawuri gar-asen : iḍarren ad ttawin tafekka, ma d ifassen ad skaren tawuri, ad ttawin imassen. Iḍarren ad ttawin tafekka, ifassen ad sfugguren yerna ad ssawaḍen tagella s imi. Tuɣmas ad ttfeẓẓent ad berrunt si tgerjumt s adis. Akerciw ad yeẓẓem kra yekkan fell-as, ad isum tafrart ad tt-isukk di tregwa d yiẓuran ɣer yal tama di tfekka. Taggara ad isuffeɣ ukerciw icerwan-is ɣer tzuliɣin. Tafekka ad ten-tessiweḍ ɣer yeqwiren neɣ ad tent-tzuzer i wakal ad iftutes. Ad kkren yemɣan ad d-gren igumma, ifassen ad d-kksen deg-sen ad ten-gren deg imi. D ta i d tuzzya n tudert.

Ula d uraren bḍan-ten akken iwata : ccna, taḍsa, awal, fkan-ten i yimi ; tazzla, urar n takurt fkan-ten i iḍarren ; urar n takurt n ufus fkan-ten i ifassen, ma d iḍarren ad rnun daɣen tazzla. Addalen nniḍen, fkan-ten i iḍarren iman-nsen. Beṭṭu n twuri yerra tafekka n umdan d tamacint yeskaren igan ugar n ufɣul deg iɣersiwen.

Igmanen n tfekka ẓran ɣas akken mtawan zemren ad d-nnulfun imennuɣen gar-asen. Ixf n tfekka yezmer ad isemɣwer iman-is ɣef iḍarren iteddun ɣef wakal neɣ ad yerr igmanen nniḍen yellan ddaw-as amzun d iqeddacen-is. Nnan adabu lant d tirni ama d ixf ama d igmanen nniḍen n tfekka ; ɣef aya i rran isegli d lferḥ n yal agman n tfekka ad ten-ttawḍen merra. Ggullen deg imi mi ara isiwel ad yini : aya d waya di tfekka inu, ad isiwel ɣef tfekka s timmad-is, ur yettarra iman-is d netta i d bab-is.

Cnan :
    Di tfekka nneɣ
    Ur yelli uqeddac
    Di tfekka nneɣ
    Ur yelli uqeddac
    Nekkni i nekkni
    Wa iqeddec ɣef wayeḍ
    Nekkni i nekkni
    Wa iqeddec ɣef wayeḍ
    Iles taɣect nneɣ
    Ṭṭef-iyi ad k-ṭṭfeɣ
    Nesker tafekka tudwist
    Ṭṭef-iyi ad k-ṭṭfeɣ
    Nesker tafekka tudwist
    Tafulki d tadukli
    Nesdukkel tawuri
    I tfekka tudwist
    Nesdukkel tawuri
    I tfekka tudwist
    Tadukli d tazmert nneɣ

D ta i d tizlit n tfekka. Tafekka tcennu-tt ar ass-a, d ta i yerran imdanen mgaraden d yiɣersiwen neɣ wid yugin tagrawla n tiddi.

Ɣas walan ayen yeḍran, imruruden ugin tagrawla n tiddi. Ccna-a ɣur-sen d tikerkas. Imi imugg kan i wučči ur imugg i ccna. Ddan d llem n wat wansayen iqburen n ugama, qqimen akken ur ǧin sneflen tiɣara nsen.

Asmi gren tamawt yemdanen s twuri n yal agman n tfekka, sdukklen tawuri nsen. Maca mi ttwalin tafekka d yixf kkren s amennuɣ, wa yekkat ad yekk nnig wayeḍ, dinna ɣas ini imdanen ttadren-d ɣer watmaten nsen iɣersiwen yugin tagrawla n tiddi.


Salem ZENIA was born in Kabylia (Algeria) in 1962. He is amazigh (Berber) writer, poet and novelist. He studied journalism and in 1998 he founded his own newspaper Racines/Izuran, a French/Berber bilingual.

He has published the poetry collections and novels. In 2008 his first book was published in Algeria, a collection of traditional stories. Defender of the rights of the Berber people and victim of linguistic and religious persecution, Salem currently resides in Barcelona, welcomed by the Catalan PEN within the Guest Writer Program. But even in exile, he still continues his struggle for human rights sharing with people from the entire world the right to be free and different.

Ña ndánáma ndichi: á ni xa ké kuu ña ndakaka ndichi na yuvi

Tu’un sávi

Florentino Solano

Té xina’á vá’a ra na yuvi ra nixika ndiee ndi’i va na, mi tá xíka tákuu ndi’i kití iyo ndia vichin siki ndá’á rí xí’ín xiki xá’a ri. Na yuvi ra kama ka nixiyo na nuu leko chi nuu kuin chi nuu kini in ndikí. Xa’a ná chi nda’á na ra ndixa ní yachin xitá’á ña: inuú xitanii ndiee ña ra inuú nuu níxiyo tiva’vi ña: soko chi tie’e ka’á; kondo ndá’á chi kondo xa’a; sukun xá’a chin sukun nda’á; nda’á chi xa’a xí’ín u’un nduku níi váli nuu in nuu in ña ra nuu nduku vali kán íyo chíin. Ra mí tá nixiyo nduku nda’á na ra saá nixiyo tu nduku xa’a va, in ki’in ña in nduku nda’á ché ra in saá ndiakua nixaa ña nduku nda’á lo’o ra saá nixikaa nda’á ra saá tu nixikaa xa’a va. Té xina’á ra nduku nda’á chée ra yachin ní xi nditá’án ña xí’í ña sava kán. Chiyo chi si’in ra tá kuniña xí’ín ñani kuachí va xini ta’an ñá.

Ndia ndiá ka mií nuu kúni kuñu yuvi ku’un ña ra nda’á chin xa’a ra ndíso na ña kua’an na: a nuu yá’vi, a ve’e nuu kíya’vi ña’a, a nda’á itún a xiki ndaa ña. Tú ini tiakuí kúni kuñu ndasutiá ña a kuchi ña ra nda’á chin xa’a ra ndákitá’án na sákánda na ña ná kaándiaa ña. Vií ní ndakitá’án tu’un ña ra inuú xachún va ña. Tá kúú ñá kúmani nuú kuñu ra ndúkú na ña nuu ná sava kán, té kúni yuvi ka’an ña ra yu’ú ke táxi tachi, té kúni kuñu kuniso’o ña ra so’o ké chíndieé tá’án, té kúni ña ta’ni ña ra ixtin ké sáchún, ra té kúni kuñu to’ni ña ra nduchí nuú ké chindieé tá’án.

Xa’a kuiti ñá vii ní sáchún nda’á xí’ín xa’a ra, tákúú ndi’i na sava kán ra ndixa lo’o nisaa ná. Xa’a ñá kan ké nixíí ka na chindieé tá’án na xí’ín xa’a chin nda’á. Xa’a ñá sáa ini na ra nindákanini ña xa’a chi nda’á kuna ndíso na kua’an na chí yó’ó kua’an na chí ikán, ra saá ké xa’a ná ndaki’in tá’án yu’ú na ra kundasí na xa’a chin nda’á.

Yáa ra nindatu’un ñá xiní nixa ké ‘sa ña, ra saá kú nuu xa’a ñá ndátú’ún mií ndátú’ún in ña, ni chun ké ndieé ní va’a sáchún nda’á chi xa’a. Saá kú nuú xa’a nda’á chin xa’a kundasí tá’án ña, xa’a ñá kútíáa ña nuu tá’án ña nixa ndaku in ña nixa ndiáyá’vi in ña. Saá ra xa’a níya’a va tu’un, nixa ka nduvi ña yo’ó nixa ka nduvi ña kan; ndá’á ra kútíáa ña nuu xá’a chi náni ní ña, kání ni ña, nduku nda’á ña ra náni ká ña nuu nduku xa’a, ña yo’o ra ndu’ú ña chin kuítí ña. Saá ra nixín tu na nduku xa’a va, ra xa’a ná xákundia na ¡nduku nda’á xí’i soko, nduku nda’á níi! Saá nixika na kundasí tá’án na na’á va’a, xa’a ñá kan ra té xíkana kua’an na ra tu’va sákáki’i tá’án na. Té ndi’i ra saá ví kunda ini na chi xa’a kuiti ñá ndaku va ké kúndasí tá’án na, ñakan ké ndukú na ña mani nuu ná sava kán ña ná sandakú na chun xí’í na.

Yáa ké kachi nisa ké sa na ña ketá’á na. Tia ní va’a ndakanini ña, tákúndi’i na kindoo ini na. Ndísu ¿niña’a ké? Sava na kachi saá ná katá’án na, xa’a xí’ín nda’á. Sava tu na kachi saá ná katá’án na xí’ín ichi, a ñá yo kó kama ka, a kunu tu na, a kusíki tu ná in siki ndichí, ndísu ni in mitú’ún ña yo’ó ni kíndóo ini na chi u’vi ní ña nuu xa’a a nuu nda’á. Té ndi’i ra yáa kú tuku va ña nindatu’ún xini saa ke ndani’i ná nixa ké sa na. Nda’á chin xa’a kú na xíni ñú’ú ka’ndia niña’a ké sa na chin nakan ku na kétá’án. Saá kindoo ini uvi saá va na.

In nuu ndíka va’a ma’ñú yi’i, yachin yu’ú itia, ké ndakaya na ke’e tá’á na. Tákúú ndi’i na sava kán ra in xa su’va nuu va ná ni ké kuu chi tia ní ndaku kee tá’án na xa’a xí’ín na nda’á. Na nduchínuú ku na xítónaní ná kué ndo’o na kétá’án; na so’o kú na xíniso’o a ndiá ña kuu; ña ixtin kúú ña ndá ki’in xiko chíndieé tá’án ña xí’ín na sava kán; yáa ké xa íyo tu’va nda’yu: ¡Koto!

In káni lo’o va ra iní saá yi’i ikú kundaa ini na ña kúú, ndia ninu ndia ninu. Tákúú ndi’i kití kumi xa’a kúú na xaa nuú; kití ná’nu ra níí rí iku kuíi xaa ri ña ná kunda ini na ña tákua rí váxi tondie’é va kúrí. Xaa tákúú ndi’i nuu kití: kuiin chin ndiva’yú chin má’a chin sindiki tiátan náni ndikí xí’ín sindiki ché kuítí ndikí chin leko chin, tiu’ú chin tiín. Saá tu kití íyo ini tiakuí va: tiaká chin koo ichí chin sa’va, ndakoo rí yu’ú itia ra ndakundee nduva ri tondie’é rí. Kití uvi xa’a ta kúú nduxí ndá’vi chin nduxí ndoko su’ma sávikó rí su’ma rí xí’ín ndixin rí; saa vali in ní’i xíta rí nda’á itún; tikosó ra in káña yaa xíta rí. Tákúú tintóo chin tixaá chin timása chin tíkua’a xa’a ra xa in káni xíka rí nuu ñu’ún xa in káni kuandaa rí ndika itún. Koo ñu’u kuéé ka vi xíka, in táxiin xíka rí, ndísu síkín ra in chó’ó chíkán xíka rí kán ndáva rí sata yúu xa lo’o tu ndá rí nda’á itún va. Tákúú ndi’i na chánko ra in chó’ó chíkán ndáva na nda’á itún xíka na sásíki ná. Ndia itún ndoko xí’ín itún ndichi kué kué sákanda nu nda’á nú sákótia’a nú ra saáví xíkútuvi nú.

    Saá xa’á xita yu’ú in yaa:
    Ña yo’o ké xá yó kúsii ini yo
    Ña yo’o ké xá yó kúsii ini yo

    Ña yo’o ké xá yó kúsii ini yo
    Chi tákúú ndi’i yó ra
    In nuu váxi va yó.

Nda’á chin xa’a ra kindoo na kandíxa na ra sato’ó na yo ka mií satiaa va; saáa ná, kusúchí ini na ni kakín na kuachi ra in tá kué ní kuu saá koo va.

Nda’á kú ná xina xa’a: tiin na in ndu’ú ra sandúva na nu ñu’ú. Ra na xa’a kú na a tá in a uvi saá ná ra xíniñú’ú ndondiso na nu ra sákána na nu. Kuvi kata’an ná, kuvi nhindié tá’án na kuvi tu sachún nduku xa’a va xí’ín na, nixa ka mí kuvi va ndísu ña xinu chun ké ndiá ya’vi. Nixikandukú na satúvi ná nu, chintá’ni na nu; xa ña yo’o xa ña kan xa na nixika na ndísu nikúchun na ndondiso na nu, takua in yó’ó in káa va sa kánda na nu. Nda’á ra nduku ña tachi nuu yu’ú ra nixaku ndiaa ña xa’a. Saá ra na chiyo nda’á ra ni kenduu na ndatun ndatun sáñá’á na mií na ña kútíáa na, saá nduyachin na nuu ndú’ú ndu’ú ra xa chó’ó xa chíkán tiin na nu sakó’ni na. Siín ka ra ndondiso na nu ra sakó’ni na nu ndia ninu ma’ñú yi’i in ní’i ndákánda ini tákúú ndi’i na ndíta xító’ni. Xa’a ná kútiaa na tín na nduú yutí ini in yaxín nduchí; chikaa na i’va xa’a tíku; xava’a na nu’ni ndiee ndondiso na ndu’ú ná’nu va’a; sava’a na kuxin ra sakaná na nu nuu xíka va’a, ra na nduku nda’á válí ra tákua kúsúchí ini na kua’an ini na xító’ni na. Ndiá saá ra na xa’a ra tákua ndakundee na nda’ví xíto’ni na tákúú ndi’i ña xá na nda’á. Nda’á tákuu ndi’i na ndéé xítóndie’é ra in ní’i kátú ná nuu tá’án na kútíáa ini na, saá ra xa’a ná si’in xa’a nisaa va ná. Ndisu ni nisaa va ini na chi in kuu mií na nda’á kútíáa na xíka na ra na xa’a ndakunde ndákanini na nixa ké sa na satiaa na nuu ná ku’va kuáchi na ninu.

Saá ví ké ndukuita na xa’a xí’ín na nduku xa’a válí. Suví ña ndieé ví ké sa yó, kachi na su’va. Xakin na in tivi chéé ra kachi na saá chi na nda’á ra xíni ñú’ú kuiso na iní saá kuñu ra kee na xí’ín ña in xiyo yu’ú tivi ra ku’un na xí’ín ña in ka xiyo yu’ú tivi. Suvi ñá ndieé va’a ví kúña ñaa, kachi na nda’á su’va. Saá ra nda kuañu na nda’á ñu’ú ra nda kuiso na iní saá kuñu ra, xa’a ñá yachin tánii yu’ú chin nuu nu ñu’ú ra in ko’ni ndi’i yáka yu’ú, ixtin ra xa’a káxan ña; xa’a ra ndia ninu ndóso ñá nuu táchi: nyayo juu, in ní’i ndá’yu na ndéé xítóndie’é, ra xíta tákúu ndi’i na:

    Nyayo Nyayo juu
    Hakuna matata
    Fatua Nyayo
    Hakuna matata
    Turukeni angani

Ndísu in su’va ini na xító’ni na ni ña’a ké xá na nda’á, chi sakan in káni lo’o ra in ndixa ní kútíáa na nuu ná xa’a ra vichin ra in chó’ó chíkán kua’an vaxi nuu na ra ni kuví kuiso na iní saá kuñu. In káni lo’o ka ra saá xa’a ná nda’á xaku tiakuí nuu va ná, in chó’ó chíkán kua’an taxi nuu ná, kísi ña na, saá ra nikúndié na ra ndakava va kuñu ñu’ú. In káni lo’o ndakindie ná ra ndondiso tuku na ña. Vichin ra ndandika va’a na nduku nda’á ña va’a ná tiin na nuu ñu’ú ndísu tákua nduku nda’á ndu’ú va ké ndandika. Ndaki’in na nduva xíin ná ra ndísu nixíyo ya’vi ña chi chindié ta’án va xa’a xí’ín na. Vichin ra xa xa’a tu kúú na in ndúva xáku. Ndukú na ndiayú nuu yu’ú ra in yoo yoo ni xaku ndia na na nda’á, sándikó na ña xa na kan xí’ín na. Ndixa lo’o nisaa ná nda’á ra tuku ndukú na ndondiso na kuñu ra nisaá nikúchun tuku va na. Té kundaa ini na koo ñá koo ra saá ra xikutuvi va na. Saá ra ndukuita na xa’a ra in ndixa kútíáa na: xa lo’o táxá’á na, xa lo’o xíka na, xa lo’o xínu na, xa in kama tu ndáva na, ra ndia ni in ichí nindákava kuñu ‘sa na. Tákuu ndi’i xa’a ná ndé xítóndie’é ra in kánda kún na mií na xa’a ña kútíáa ini na xí’ín na tá’án na satiaa. Nda’á ra ndondiso ña mií ña ña nikíndoo ini ña ndieé ni sákúsúchí na xa’a ini ña, ndisu mií ña kúña xina xa’a va.

Ndísu in tu’va ndato’ni na ra, ndia na ndéé xítóndie’é, íyó in ña ndo’o nda’á: nduku nda’á ndu’ú ra xa’a ñá ndakundieé ní ña kuiso ña kuñu ra ndandika ní ña, xíka va’a nda kundú’ú ña nuu nduku vali sava kán. In vava’a xaa ini tákúndi’i na kuaku ndiaa na ña ra in tuva tuku ndato’ni va na ra, nuu ñá ndi’i xa’a ñá ra ña nduu kama ka va kúú ña, xa’a ña nduxíka íyó ña ra ña va’a ka ndatiin va kú nda’á. ¿Ni ña’a kúú ña yo’ó? ¡Ña yo’o kúú ña kúní kachi saá ña xa’a ñá nducha’an ña ra ña nduva’a ka va kúú ña!

U’un kii xindee tákúú ndi’i na ndaki’in tá’án tu’un na xa’a yo kúú na satiaa. Ndísu ni tia ní va kuni na chi nikúvi ndaki’in tá’án tu’un na. Tú in ña kúchun ní xa’a xí’ín ra xa in ña kuchun ñá xí’ín va, ña xa kuchun ñá xí’ín kán ra nda’á ra in tá xá ña sásíki va xá ña xí’ín ña. Ndéé na saá ra xa’á ndakaku ndíchi ini na: ni va ña’a kú kuñu ka’án na, ndísu tákúú ndi’i na ra ndaki’in tá’án tu’un na xa’a ñá tákúún ndi’i na kúú kuñu va. In tákúú ndi’i na ra xa íyo xa íyo in chun xá na ñakan ké va’a xáchún kuñu.

Saá ra xa’a ñá ná koó kuachi kii váxi ra in nduu yu’ú tákúú ndi’i na ra kachi na saá chi, kii saá ra in saá ndia nixaa kuiya ra, kuñu ra ndakaka ndichi ña, xa’a kúú na kuañu ñu’ú ra tuun tin na ra, nda’á kú na kutanii ninu va. Ndia mií kuñu ra kindoo ini ña xí’ín tu’un kán, ndísu kachi ña saá chi na kuachi ra té váli na ra ndiakua xíni ñú’ú kaka ndiee na ra saá ké naáa ini na nixa nixika na yatá. Saá tu xa’a ná ndata’ví na chun: xa’a kú na kuiso kuñu, ndísu té nixaa na nuu kua’an na ra, nda’á kú na ‘sa tákúú ndi’i nuu chun íyó. Xa’a kúna kuiso iní saá kuñu ra saá ké kuvi ku’u na yuvi ndiá kaa nuu kúni na ku’un na, ra nda’á ké xíniñú’ú sachún ra saá ké kuvi tandiaa ixta yu’ú ra saá ké koo ndiee tákúú ndi’i na. Yu’ú, a nu’u kú mií ña ndixa, sákuachi ixta saá ké ndati’ví ña ña ndia xtiva. Ra xtiva ké ku’ní ndi’i ña’a ti’vi yu’ú ra saá ke ndaki’in ndi’i kuñu ña va’a sachún xí’í ña. Té ndi’i ra saá ké ña yakua ndóo kán ra ndati’ví xtiva ña ini siti ra in saá ndiakua kee ña ke’e. Ra ña yakua kan kúú ña tia’yu ra ikán ndaki’in itún ndiee un ra kua’nu nú ra kana kui’i nda’á nú; nda’á ké kandia kui’i ra taxi ña ri nda’á yu’ú. In saá kuu ña kuiya tá kuiya.

Ndia ña kusíki xí’ín tákúú ndi’i ña kúsii ini na ndata’ví na: yu’ú ké taxi na ndiayú nda’á kata, kuaku, ka’an; xa’a ké kunu, chachá’á kondo; té kúni yuvi kusíki na kondo káni ndá’á a kondo váli súkun ná itún ra, xa’a ké kuiso kuñu ndava ña, kunu ña kaka ña. Ñu’ú nuu sásíkí na ra xa xíni ndi’i xa’a ndiá kú nuu xá’á ña ra ndiá kú nuu ndí’í ña. Ña ndata’ví na chun iní saá kuñu yuvi ra koo ká mií kití, ni chéé ní va rí, níkuchun satiaa nuu yuvi, saá kú nuu xa’á ndu ká’nu va’a va yuvi.

Ndí ni saá chi, tákúú ndi’i na ña’a válí ini ra ka’án na saá chi koo va kuachi vaxi ka. Xa’a ñá ndú’ú ninu xini ra sana ndakanini va ña ña ndíchí ka ña kan nuu xa’a, kuachi ña tándiaa na kan ñu’ú, a kuni ña kandia ña chun nuu xa’a chin nuu níma chin tákúú ndi’i ña ndéé tixi ña. Ñakan ké nikata’an ná chi ndia in na kúví kuchéé ka nuu ná sava kán. Ña va’a xinu ña yo’o ra kindoo na chi tú in na takue’e ra tákúú ndi’i na tixú’vi, tákúú ndi’i na ta’vi ini. Xandia na nuu yu’ú chi té ká’án ña ra xíni ñú’ú xa’a tákúú ndi’i na ka’an ña.

    Xita na:
    Iní kuñu ra
    kué in na sachún
    Iní kuñu ra
    kué in na sachún
    Chindiéé tá’án ndi’i yó
    Ndi’i yó xa’a ndi’i yó
    Chindiéé tá’án ndi’i yó
    Ndi’i yó xa’a ndi’i yó
    Chindiéé tá’án ndi’i yó
    Yáa kú tachi yó
    Kuiso kú yu’u, kuiso yu yó’o
    Ndi’i yó sakuá’nu tá’án yo
    Kuiso kú yu’u, kuiso yu yó’o
    Ndi’i yó sakuá’nu tá’án yo
    Ña kitá’án yó ké nduvi
    Inuú sachún yó
    xa’a ñá vií koo kuñu yo
    Inuú sachún yó
         xa’a ñá vií koo kuñu yo
         In kuu yó saá ké ndaku koo yó

Yaa yo’o ké nda kata ndi’i iní saá kuñu yuvi. Ndia kii vichin ra xíta kuñu yo ñá, saá ké kúndáini yo ña síín kú yó nuu kití, a nuu ná na nixíín ndakaka ndichi.

Ni xini va tákúú ndi’i kití kumi xa’a rí xitondie’é tákúú ndi’i ña kuu saá yó’o ra, ni ndákaka ndichi ri. Ni ni xín rí kata rí chi ndié ní lo’o kúka’an nuu ri chi. Yu’ú ra ña kuva’a kaxi ñá’a va kú ña, suvi ñá kata ké. Ni xín rí ndanama rí ndaki’in rí kuxiyo mií rí tákua ndúkú rí ña’a kaxi ri ra ñakan kú yaa va ña.

Na yuvi ra té xáto’ó na tákúú ndi’i kuñu ra va’a va kána chun; ndísu té xá’á xini kundasí tá’án ña xí’ín xa’a ra xá’á ña kútíáa ña nuu tá’án ña ra, saá ké ndúú ña tá kití ñani kuachi ña rí nixín ndakaka ndichi va.


Ra ndaxicóni tu’un kú Florentino Solano.

Diphetogo Tsa Tlhamalalo* Kgotsa Goreng Batho Ba Tsamaya Ba Tlhamaletse


Setswana

Keabetswe Motlhodi

(Ya ga Mũmbi W Ngũgĩ, Xmas 2015 @ Irvine, California, e ranolotswe go tswa go the Gikuyu ka mokwadi)

Bogologolo tala batho ba kile ba bo ba tsamaya ka maoto le matsogo, fela jaaka diphologolo tsa maoto a mane tse dingwe. Batho ba ne ba le lebelo go gaisa mmutla, nkwe kgotsa tshukudu. Matsogo le maoto di ne di bapile go feta dirwe tse dingwe: di ne di na le ditokololo tse di nyalanang tse di tshwanang magetla le dinoka; dikgono le mangole;le mangwejana le magwejana, dinao le diatla, nngwe le nngwe e felela ka menwana e metlhano ya matsogo le ya maoto, ka dinala mo monwaneng mongwe le mongwe. Diatla le dinao di ne di na le thulaganyo e e tshwanang ya menwana e metlhano ya maoto le ya matsogo go simolola ka menwana ya kgenetswe go fitlha ka e mennye. Mo matsatsing ao monwana wa kgenetswe wa letsogo o ne o bapile le menanwa e mengwe, go tshwana fela le ya maoto. Maoto le matsogo a ne a bitsana bontsala.

A ne a thusana go isa mmele gotlhe mo o neng o batla go ya teng; ko marekelong, mabenkeleng, go tlhatlhoga le go fologa ditlhare le dithaba, gongwe le gongwe ko go neng go batlega motsamao. Tota le mo metsing, a ne a dirisana mmogo sentle go thusa mmele go kokobala, go thuma kgotsa go ithabuetsa. Kamano ya ona e ne e le ya tekatekano. A ne a kgona le go adima bokgoni jwa dirwe tse dingwe, jaaka modumo go tswa kwa molomomg, kutlo go tswa kwa ditsebeng, go nkga go tswa kwa nkong, mme tota le pono go tswa kwa matlhong.

Morithito wa tsona le thulaganyo e e tlhololo di ne tsa jala lefufa mo dirweng tse dingwe. Di ne di le kgatlhanong le go adima botswerere ba tsona go bontsalaa bona. Lefufa le ne la di sirela ntlha ya gore maoto le matsogo a di isa gotlhe. Di ne tsa simolola go epa lemena kgatlhanong le bobedi bono.

Leleme le ile la adima leano go tswa go Boboko mme la le tsenya tirisong ka gangwe. Le ne la simolola go ipotsa, le goeleditse, ka ga maatla a matsogo le maoto. Ke mang yo a neng a le maatla go gaisa, la ipotsa. Bontsala ba babedi ba ditokololo, bao ba neng ba ise eke ba itshwenye ka se o mongwe a nang naso kgotsa a kgonang go se dira, jaanong ba adimile modumo go tswa go molomo mme ba simolola go bua fa ba le botlhokwa go mmele go feta ba bangwe. Seno se ile sa fetoga ka pele go nna gore ke mang yo o montle go gaisa; matsogo a theta ka gore a na le menwana e metelele e mesasane, mme ka yone nako eo a kgoba menwana ya maoto ka gore e mekhutshwane gape e le mekima. Ka e sa batle go gaisiwa, menwana ya maoto ya ikarabela ka go kgoba menwana ya matsogo e mesesane, bontsala ba ba bolawang ke tlala! Seno se tsere matsatsi, ka dinako dingwe se ama bokgoni ba ona go dira mmogo sentle. E feleleditse e le kgang ya thata, mme ba ya go dirwe tse dingwe go bona tsereganyo.

E ne e le Leleme yo o tlhagistseng kgaisano. Botlhe ba dumalana fa e le leano le lentle. Fela ya eng? Bangwe ba tlhagisa kgaisano ya go kampana- kampano ya leoto le letsogo. Bangwe ba re motshameko wa tšhaka, diketo, metabogo kgotsa go tshameka metshameko e e tshwanang le chess le morabaraba mme nngwe le nngwe ya ganelwa ka gobo e le thata go tshamekiwa kgotsa e tla gobelela serwe se sengwe. E ne e le Leleme gape, morago ga go adima kakanyo go tswa go Boboko, yo o tlileng ka tharabololo e e bonolo. Bobedi bongwe le bongwe jwa dirwe bo tla bona tšhono ya go tlhagisa kgwetlo. Matsogo le maoto a dumela.

Kgaisano ya tshwarelwa mo sekgwa se apogang teng, gaufi le noka. Dirwe tsotlhe di ne di le malalaalatswe go ela tlhoko kotsi kgotsa sengwe se tshoganyetsang mmele, ka jaanong dirwe tse dingwe di ne di tshwere maragana teng a bana ba mpa. Matlho a ne a latlhela bofofu kgakala le bophara go bona kotsinyana e e ka tswang gongwe le gongwe; ditsebe tsa itshiamisetsa go utlwa le fa e le mokgwasa o tswang bokgakala bofe, nko ya itshiamsetsa go dupelela monkgo wa kotsi e e falotseng matlho a a kelotlhoko le ditsebe tse di bogale; mme leleme le ne le ipaakanyditse go goeletsa, kotsi.

Phefo ya gasama dikgang tsa kgaisano go dintlha tse nne tsa sekgwa, metsi le loapi. Diphologolo tse di maoto mane di ne di le magareng ga tse di gorogileng pele, bontsi jwa tse digolo di tshwere makala a matala go supa fa di tlile ka kagiso. E ne e le boididi jo bontle jwa Nkwe, Lengau, Tau, Tshukudu, Phiri, Tlou, Thutlwa, Kamela, Kgomo le Kubu, Phala, Tshepe, Mmutla, Lerunya le Tadi. Ditshedi tsa Metsi, Kubu, Tlhapi, Kwena, tsa ala dikarolo tsa tsona tse di kwa godimo mo losing la noka, mme dikarolo tse dingwe di le ka fa gare ga noka. Bomaoto mabedi, Ntšhwe, Kgaka, le Phikoko ba opa diphuka tsa bona ka boitumelo, dinonyane tsa tswirinya mo ditlhareng; Tsiritsiri ya opela nako e yotlhe. Segokgo, Seboko, Mositlhaphala, Sebokolodi tsa gagaba mo fatshe kgotsa mo ditlhareng. Lebodu la tsamaya ka nyanyaelo, ka kelotlhoko, le iketlile fa Mokgantitswane o ne o tabogakaka, o sa nnisege. Kgabo, Tšhimpanse, Korela , di tlolatlola mo dikaleng. Tota le ditlhare le ditlhatsana, di ne di faapanela go ebela go tswa kwa letlhakoreng le lengwe go ya go le lengwe, go oba ditlhogo le go ema tsi.

Molomo wa bula kgaisano ka pina:

Re dira seno go itumela
Re dira seno go itumela
Re dira seno go itumela
Gonne rotlhe
Re tswa tlhagong e le yosi.

Letsogo le Maoto tsa ikana go amogela botšo ka bopelontle; go sena manganga, matshosetsi a go ngala kgaisano, ditshupetso kgotsa go goga dinao.

Matsogo a rebola kgwetlo ya ntlha: Ba latlhela legonyana mo fatshe. Leoto, la molema kgotsa moja, kgotsa oo mabedi, a ne a tshwanetse go sela legonyana go tswa fa fatsshe mme a le konope. Maoto a mabedi a ne a ka buisana ka nako nngwe le nngwe mo kgaisanong mme a romele menwana, ka bongwe kgotsa otlhe, ka thulaganyo efe kgotsa efe go fitlhelela tiro ya ona. A lekile go le fetola, go le kgarametsa, a leka dilo tse di farologaneng mme a palelwa ke go le sela sentle: mme ha e le go le sutisa teng, se a kgonneng go se dira bogolo e ne e le go le ragela kwa ka sekgalanyana. Ya re go bona se, Menwana ya Matsogo ya adima modumo go tswa go molomo mme ya swa ka ditshego. Matsogo, mogwetli, a ne a ikgantsha ekare a mo kgaisanong ya bommabontle, a bontsha ditebego tsa ona tse di sesane, mme ka ditsela tse di farologaneng a sela legonyana. A e konopela kgakala mo sekgweng, mme ka seo a gapa maikutloa baigaisani le babogedi gore ba bo ba sise dipelo. A ne a supa bokgoni jo bongwe: a sela santanyana mo sekotlolong sa reisi; a fololela dinnale; a dira maotwanakgogisi a go sutisa magong a a bokete; a dira marumo mme a a konopela kgakajana, ditiro tse go menwana ya maoto e leng dijo tsa ditoro. Maoto a ne a dutse fela a bogetse pontsho ya botswerere le go obega ga bontsala’abona ba ba sesane. Diatla tsa babogedi tsa opela kwa godimodimo ka kgatlhego le go nna seoposengwe le matsogommogo le ona, mme se sa utlwisa maoto botlhoko ba ntho. Mme a ne a sa tle go ineela: le fa a ne a dutse a tlhomola pelo, menwana ya kgenetswee e taka didikwenyana mo santeng, e leka go nagana kgwetlo e fenyang.

Kgabagare ya nna tšhono ya mato le menwana ya one go ntsha kgwetlo. Ya bone, ga a e tlhalosa, e ne e le bonolo. Matsogo a tshwanetse go tshola mmele otlhe go tloga karolong e nngwe ya sedikwe go ya go e nngwe. A kgwetlho ya bomatla, menwana e e iponang ya akanya. Go ne go tla leba yo o sebete. Sengwe le sengwe sa mmele se ne se tshwelekanyantswe. Matsogo a kgoma fa fatshe; matlho a le gaufi le lefatshe, pono ya ona e thibetswe ke bogaufi jwa ona le lefatshe, lerole la tsena ka nko le e ethimodisa, maoto le menwana ya ona a fofa mo moweng: dinao kwa godimo, babogedi ba goeletsa ba ikopelela.

Dinao kwa godimo
Ga go na mathata
Latela dinao
Ga go na mathata
A re fofeng mo loaping

Fela ba ne ba tlhomile diatla le matsogo leitlho. Dirwe tse mo metsotswaneng e fetileng di ne di supa manontlhotlho a bokgoni, di ne di sa kgone go suta sekgalanyana. Dikgatonyana, diatla tsa goeletsa ka kutlobotlhoko, matsogo a thethekela mme a diga mmele. A ikhutsa mme a leka gape. Mo nakong e a leka go phatlhalatsa menwana go kgona go tshwara lefatshe mme menwana ya kgwenetshe ke fa e le ona fela e kgonang go otlologa. A leka semenogane mme seo sa ganelwa gonne gore se kgonege go ne go tsenyeletsa tiriso ya maoto. E ne e le tšhono ya menwana ya maoto go tshega. Ya adima medumo e boteng ya kgokgotso go tswa go molomo go farologanya setshego sa yona go tswa go se se sesane se se dirisitsweng ke menwana ya matsogo. Ya re go utlwa lonyatso, matsogo a ne a tenega mme a dira maiteko a bofelo go tshola mmele. Maiteko ano a folola. Ka letsapa le legolo matsogo le menwana ya itlhoboga. Maoto a ne a itumelela go bontsha manontlhotlho a ona mo diateletiking: A tshwaya nako, a sasanka, a taboga, a tlolakaka ntle le go diga mmele le ha e le gangwe. Maoto a babogedi botlhe a ne a tampatampa mo fatshe go supa kgatlego le gore ba seoposengwe. Matsogo a emisa diatla go supa kemokgatlhanong ya boitshwaro jo eseng jwa botshameki, a lebetse fa e le ona a simolotseng tshameko eno.

Mme botlhe, go akaretsa babogedi, ba lemoga sengwe se se sa tlwaelegang ka matsogo: menwana ya kgwenetshe e e neng e taologile fa matsogo a ne a leka go tshola mmele, e ne e ntse e itlhaotse mo menwaneng e mengwe. Dirwe tsa boganetsi di ne di santse di re di tswelela go tshega fa di lemoga sengwe gape, monwana wa kgwenetshe o tlhaotsweng o ne o sa tlhokise diatla bokgoni, o ne o tokafaditse thata ya tsona ya go tshwara le go tlamparela. Ke eng se? Bogwele bo fetogile go nna thata ya bokgoni!

Kganetsano magareng ga dirwe go swetsa gore mofenyi ke mang e tsweletse ka matsatsi a le matlhano, palo ya menwana mo letsogong le leotong lengwe le lengwe. Matsapa a bona ya bo e le a bophokojwe, ba palelwa ke go bolela mofenyi gonne dirwe tsotlhe e ne e le ditswerere mo go se di se dirang, go se dipe tse di ka iphetsang. Go ne ga simolola diphopholetso tsa filosofi: mmele e ne ele eng tota, tsa botsa tsotlhe, mme tsa lemoga fa mmele e le tsone tsotlhe; di ne di le seoposengwe. Serwe sengwe le sengwe se ne se tshwanetse go dira sentle gore tsotlhe di dire sentle.

Fela go thibela dikgaisano tsa mofuta ono mo isagweng le go thibela go tshwenyana, dirwe tsotlhe di ne tsa swetsa gore go tloga jaanong mmele o tla tsamaya o tlhamaletse, maoto a tsepame mo fatshe le matsogo a le mo moweng. Mmele o ne o itumeletse tshwetso mme o ne o tla letla bana go tsamaya ka matsogo le maoto gore di se lebale kwa di tswang teng. Tsa arola ditiro: maoto a ne a tla tsamaisa mmele mme fela fa a goroga kwa go iwang teng, matsogo a ne a tla dira tiro yotlhe e tlhokegang go dira kgotsa go tshwara didiriswa. Ya re fa maoto le dinao di dira tiro e boima ya go tshola, matsogo a ne a otlologa mme a dirisa bokgoni jwa ona go dira mo tikologong le go netefatsa gore dijo di fitlha kwa molomong. Molomo, kgotsa, meno a ona tota, a tla di tlhafuna a be a di romela ka mometso go ya ko maleng. Mala a ne a tla tamola molemo otlhe mme a o tshele mo dikanaleng tse di tla tsamaisang molemo go ya ko mmeleng ka bophara. Mala a tla isa masalela ko moseleng wa leswe, go tsweng moo mmele o tla a beya mo nageng kgotsa go a epela mo mmung go o nontsha. Dimela di tla gola di beele maungo, matsogo a tla kga maungo mangwe mme a a tsenye mo molomong. Ehee sedikwe sa botshelo.

Le metshameko le boitlosobodutu di ne tsa arogangwa ka matshwanedi: kopelo, go tshega le puo di ne di neilwe molomo, go taboga le kgwele ya dinao ya newa segolo maoto, beisibolo le baseketebolo di ne di tlogeletswe matsogo le fa maoto a tla bo a taboga. Mo diateletiking, maoto a ne a rena. Karolo ya ditiro e tlhamaletseng e ne ya dira mmele wa motho mokaloba wa motšhini o tshelang, o gaisa le diphologolo tse dikgolo ka se o ka se fitlhelelang ka palo le boleng.

Le fa go le jalo dirwe tsa mmele tsa lemoga gore thulaganyo ya leruri e di e fitlheletseng e ntse e ka nna ya tlisa kgotlhang. Tlhogo e e neng e le kwa mankalankaleng e ne a ka nna ya ipona fa e le botoka go na le dinao tse di neng di kgoma fa fatshe kgotsa fa e le morena mme dirwe tse di kwa tlase ga yona e le batlhanka fela. Tsa gatelela gore fa go tliwa mo taolong, tlhogo le tsotlhe tse di ka fa tlase ga yona, di a lekana. Go mametlelela seno, dirwe tsa netefatsa gore kutlobotlhoko le boitumelo jwa se le sengwe bo utluwe ke tsotlhe. Tsa lemosa molomo gore fa o re sennanne sa me, o ne o bua jaaka mmele otlhe e seng jaaka mong a le nosi.

Tsa opela:
Mo mmeleng wa rona
Ga go motlhanka
Mo mmeleng wa rona
Ga go motlhanka
Re a direlana
Rona ka borona
Re a direlana
Rona ka borona
Re a direlana
Leleme lentswe la rona
Ntshware ke go tshware
Re aga mmele o itekanetseng
Ntshware ke go tshware
Re aga mmele o itekanetseng
Kopano e ntle

Mmogo re direla
Mmele o itekanetseng
Mmogo re direla
Mmele o itekanetseng
Kopano ke matla a rona

Seno sa fetoga Pina ya Mmele Otlhe. Mmele o e opela go fitlhelela le gompieno, mme se ke se se farologanyang batho le diphologolo, kgotsa bao ba ganneng phetogo e e tlhamaletseng.

Diphologolo tse dinao dinne di ne tsa gana phetogo eno le mororo di bone tse di di boneng. Kgang ya go opela e ne e tshegisa. Molomo o ne o diretswe go ja e seng go opela. Di ne tsa tlhama lekoko le le tshwereng setso sa ko ga Lowe la tlhago, mme tsa se fetole mekgwa le ditsela tsa tsona.

Fa batho ba ithuta go tswa go mafaratlhatlha a dirwe ba dira sentle, mme fa ba bona mmele le tlhogo e le makoko a lwantshanang, le lengwe le okametse le lengwe, ba atamela bontsalaabona ba diphologolo ba ba ganneng phetogo ya tlhamalalo..


Keabetswe Esther Motlhodi is a part-time lecturer in the School of Languages of the North West University, Vaal Triangle Campus, in South Africa, where she teaches Introduction to Language Practice. She holds a BA Honours in Language Practice from the North West University. Her Honours mini-dissertation investigated the optimal presentation of Setswana subtitles for better access to education. In June 2015 she co-presented a paper with her supervisor titled ‘Investigating the optimal presentation of Setswana subtitles for better access to education’ at the LSSA conference in Potchefstroom. She is currently registered for Masters in Language Practice, continuing to investigate the use of African Language subtitles in education. She is passionate about creating access to communication for people experiencing language barriers, a great reality in multilingual South Africa. Her research interests include African language subtitles, the reception of translation and process research. Although not her main focus currently, she has worked on translation projects as a freelance translator translating different types of texts such as children’s stories, information pamphlets, medical research forms and posters for various campaigns. She has also started writing children’s stories in Setswana, in order to expand on the Setswana literary polysystem.